Bất thường vận động ở trẻ mầm non: Khi nào cần kiểm tra?

Ở trẻ mầm non, dáng đi chưa vững, thỉnh thoảng vấp ngã hoặc phát âm chưa rõ có thể liên quan đến quá trình phát triển theo độ tuổi. Tuy nhiên, nếu những biểu hiện này kéo dài, ngày càng rõ rệt hoặc đi kèm các dấu hiệu bất thường khác, cha mẹ nên đưa trẻ đi khám để được đánh giá.

Việc phân biệt đặc điểm phát triển bình thường với dấu hiệu bất thường cần dựa trên độ tuổi, các mốc phát triển và tình trạng cụ thể của trẻ. Chẳng hạn, chân vòng kiềng có thể xuất hiện trong một giai đoạn phát triển sinh lý, nhưng cần được kiểm tra nếu tình trạng không cải thiện theo thời gian, không cân xứng hoặc ảnh hưởng đến vận động.

Theo bác sĩ Nguyễn Thị Thùy Trang, thuộc Đội ngũ chuyên môn Long Châu: “Việc phân biệt giữa biến thể sinh lý và bệnh lý không thể dựa trên cảm tính hay sự so sánh tương đối, mà cần đối chiếu với các mốc phát triển chuẩn và thăm khám trực tiếp, đánh giá chuyên môn, sàng lọc phát triển bằng công cụ chuẩn hóa để tránh bỏ sót những ‘cờ đỏ’ nguy hiểm.”

Vì vậy, cha mẹ nên tìm hiểu các mốc phát triển vận động và ngôn ngữ theo độ tuổi, đồng thời đưa trẻ đi khám nếu nhận thấy dấu hiệu chậm phát triển hoặc mất đi những kỹ năng trẻ từng có.

Bất thường vận động ở trẻ mầm non là gì?

Bất thường vận động ở trẻ mầm non là những sai lệch trong quá trình đạt được các kỹ năng vận động thô, vận động tinh hoặc khả năng phối hợp cơ thể so với các mốc phát triển chuẩn theo độ tuổi. Những bất thường này có thể biểu hiện qua tư thế chi, dáng đi, trương lực cơ hoặc khả năng kiểm soát vận động toàn thân.

Ở trẻ mầm non, cần đánh giá các kỹ năng phù hợp tuổi như chạy, lên xuống cầu thang, nhảy, đứng một chân, bắt bóng, vận động bàn tay… CDC có những danh sách gợi ý riêng cho từng lứa tuổi phù hợp.

Song song với đó, vận động tinh và khả năng ngôn ngữ cũng là những thành phần quan trọng. Giao tiếp không chỉ là lời nói mà còn bao gồm ngôn ngữ cơ thể như ánh mắt, tư thế và cử chỉ. Sự bất thường trong vận động thường không đi riêng lẻ mà có thể liên quan đến các rối loạn phát triển thần kinh, ảnh hưởng đến khả năng tương tác và hòa nhập của trẻ.

Những biểu hiện phụ huynh cần chú ý ở trẻ

Trong giai đoạn mầm non, có ba nhóm biểu hiện chính mà phụ huynh cần quan sát kỹ để phân biệt giữa sự phát triển tự nhiên và dấu hiệu bệnh lý.

Hình thái chi dưới và dáng đi

Hiện tượng chân vòng kiềng (genu varum) khá phổ biến ở trẻ nhỏ. Đa số trẻ có những phát hiện về góc chi nằm trong giới hạn bình thường và sẽ tự điều chỉnh khi lớn lên. Tuy nhiên, cần lưu ý nếu tình trạng vòng kiềng tiến triển nặng hơn hoặc có sự bất đối xứng rõ rệt giữa hai chân. Một số trường hợp vòng kiềng có liên quan đến tình trạng thiếu hụt vitamin D hoặc canxi trong chế độ ăn.

Sự phối hợp vận động và độ khéo léo

Một số trẻ có vẻ vụng về hơn bạn bè cùng trang lứa, nhưng sự vụng về bất thường thường đi kèm với các dấu hiệu như:

• Chậm đạt các mốc vận động (ví dụ: Chậm ngồi, chậm bò hoặc đứng).
• Dáng đi không vững hoặc thường xuyên vấp ngã dù không có vật cản.
• Khó khăn trong việc cầm nắm đồ vật hoặc thực hiện các thao tác tinh vi ở tuổi 2 - 3.

Khả năng phát âm và ngôn ngữ

Trẻ mầm non thường có những lỗi phát âm theo độ tuổi (developmental errors). Trẻ nhỏ có thể còn một số lỗi phát âm phù hợp với tuổi và các âm khác nhau được hoàn thiện ở những thời điểm khác nhau. Mức độ dễ hiểu của lời nói và loại lỗi phát âm cần được đánh giá theo tuổi và ngôn ngữ trẻ sử dụng. Tuy nhiên, nếu trẻ gặp khó khăn trong việc lập kế hoạch vận động cho lời nói hoặc có các lỗi phát âm không nhất quán, đó có thể là dấu hiệu của rối loạn âm lời nói.

Vì sao không nên chủ quan trước các dấu hiệu bất thường?

Niềm tin “lớn lên sẽ hết” có thể trở thành rào cản khiến trẻ mất đi cơ hội can thiệp sớm. Sự chủ quan này nguy hiểm vì nhiều rối loạn vận động nếu không được xử lý có thể dẫn đến những biến chứng thể chất khó hồi phục.

Đối với các tình trạng tăng trương lực cơ, nếu không được quản lý hiệu quả, trẻ có thể bị mất cân bằng cơ, hình thành các kiểu vận động bất thường, gây đau, co rút khớp và biến dạng khớp, từ đó ảnh hưởng tiêu cực đến chức năng vận động toàn diện. Tương tự, những trẻ bị rối loạn âm lời nói có nguy cơ cao gặp phải tình trạng chậm phát triển ngôn ngữ, đặc biệt là ở khả năng biểu đạt và cú pháp.

Giai đoạn đầu đời, bao gồm những năm mầm non, là thời kỳ não bộ còn có tính dẻo cao và nhiều kỹ năng đang phát triển nhanh.

Khi nào phụ huynh nên đưa trẻ đi khám?

Việc xác định thời điểm đi khám là quyết định then chốt. Không phải mọi sự khác biệt đều là bệnh lý, nhưng có những ngưỡng cảnh báo mà cha mẹ không được bỏ qua.

Dấu hiệu cần được đánh giá sớm

Phụ huynh nên đưa trẻ đến gặp bác sĩ chuyên khoa để đánh giá nếu nhận thấy:

• Trẻ không đạt được các mốc phát triển vận động thô theo khuyến cáo của WHO.
• Chân vòng kiềng tiến triển nặng dần theo thời gian hoặc gây khó khăn trong vận động.
• Có dấu hiệu chậm phát triển ngôn ngữ, không đạt các mốc phát âm theo độ tuổi.
• Vụng về rõ rệt, khó khăn trong phối hợp vận động gây ảnh hưởng đến sinh hoạt hằng ngày.

Những biểu hiện cần được khám khẩn cấp

Một số biểu hiện không mặc nhiên là cấp cứu nhưng vẫn cần được bác sĩ đánh giá, đặc biệt khi kéo dài, tiến triển hoặc ảnh hưởng đến sinh hoạt của trẻ.

• Cần khám khẩn cấp hoặc cấp cứu: Dáng đi bất thường hoặc yếu chi xuất hiện đột ngột, co giật mới xuất hiện, rối loạn ý thức, mất chức năng cấp tính hoặc các triệu chứng thần kinh cấp khác.
• Có thể bổ sung các biểu hiện sau vào phần đánh giá khám sớm: Chậm đạt mốc phát triển, tăng trương lực cơ, vận động bất đối xứng, vụng về ảnh hưởng đến chức năng, bất thường giao tiếp hoặc ngôn ngữ.
• Về ngôn ngữ và giao tiếp: Trẻ không phản ứng với âm thanh, tránh giao tiếp mắt hoặc thể hiện các cử chỉ kỳ quái, khác thường.

Trẻ cần được đánh giá như thế nào khi có bất thường vận động?

Khi trẻ được đưa đi khám, bác sĩ sẽ không chỉ nhìn vào một triệu chứng đơn lẻ mà thực hiện một quy trình đánh giá toàn diện.

Đầu tiên là thăm khám lâm sàng để đánh giá trương lực cơ, tầm vận động khớp và các mốc phát triển. Đối với những bất thường về chi dưới, bác sĩ có thể thực hiện các bài kiểm tra xoay và góc chi để phân biệt giữa biến thể sinh lý và bệnh lý. Trong một số trường hợp cần thiết, chụp X-quang sẽ được chỉ định để tìm các dấu hiệu đặc trưng của bệnh lý như bệnh Blount (biến dạng đầu trên xương chày) hoặc còi xương.

Đối với những trẻ có dấu hiệu chậm ngôn ngữ, một cuộc đánh giá phát triển toàn diện là thiết yếu vì chậm ngôn ngữ có thể là triệu chứng thứ phát của các vấn đề thể chất hoặc phát triển khác.

Theo bác sĩ Nguyễn Thị Thùy Trang: “Quá trình chẩn đoán thường đòi hỏi sự phối hợp đa chuyên khoa. Tùy vào tình trạng, trẻ có thể cần sự hỗ trợ từ bác sĩ Nhi khoa, bác sĩ Phục hồi chức năng, chuyên gia Chỉnh hình, kỹ thuật viên Ngôn ngữ trị liệu hoặc Nhà tâm lý học để xây dựng phác đồ can thiệp cá nhân hóa.”

Ngoài khám lâm sàng, bác sĩ có thể sử dụng công cụ sàng lọc phát triển chuẩn hóa hoặc giới thiệu trẻ đánh giá phát triển chuyên sâu khi có dấu hiệu nghi ngờ.

Phụ huynh nên làm gì khi nhận thấy trẻ phát triển khác biệt?

Khi nhận thấy trẻ có những biểu hiện không giống với các bạn cùng lứa, điều quan trọng nhất là giữ bình tĩnh và hành động một cách khoa học.

Trước hết, phụ huynh nên ghi chép lại cụ thể các biểu hiện của con: trẻ gặp khó khăn ở hành động nào, tần suất vấp ngã ra sao hoặc những âm tiết nào trẻ thường xuyên phát âm sai. Việc cung cấp thông tin chi tiết này sẽ giúp bác sĩ rút ngắn thời gian chẩn đoán.

Tiếp theo, hãy tránh việc tự ý áp dụng các bài tập vật lý trị liệu hoặc thuốc bổ trợ không rõ nguồn gốc khi chưa có chỉ định. Thay vào đó, hãy đưa trẻ đến các cơ sở y tế có chuyên khoa Nhi hoặc Phục hồi chức năng để được sàng lọc đúng cách.

Cuối cùng, hãy kiên trì phối hợp với đội ngũ y tế. Can thiệp sớm không chỉ là điều trị bệnh mà còn là tạo môi trường kích thích phát triển, giúp trẻ tận dụng tối đa khả năng của não bộ để bù đắp những thiếu hụt vận động và ngôn ngữ.