BPSD là gì? Nguyên nhân và cách điều trị BPSD

Khi chăm sóc người thân mắc sa sút trí tuệ, một trong những điều thường gặp là những thay đổi bất thường về tâm lý và hành vi như la hét, kích động, đi lang thang hay ảo giác. Những biểu hiện này được gọi là BPSD. Bài viết này sẽ đi sâu làm rõ BPSD là gì, đồng thời cung cấp những thông tin quan trọng về cách điều trị BPSD để mang lại môi trường sống an toàn, ổn định cho người bệnh.

BPSD là gì?

BPSD (Behavioral and Psychological Symptoms of Dementia) là tên gọi chung cho các rối loạn về hành vi và tâm lý thường đi kèm với hội chứng sa sút trí tuệ. Những triệu chứng này không chỉ làm thay đổi tính cách, cảm xúc của người bệnh mà còn gây ra nhiều khó khăn và áp lực trong việc điều trị cũng như chăm sóc hàng ngày.

Dựa trên các biểu hiện lâm sàng, tình trạng này thường được chia thành năm nhóm chính để dễ dàng nhận biết và có hướng can thiệp phù hợp:

• Nhận thức và tri giác: Người bệnh thường xuyên xuất hiện các ảo giác hoặc có niềm tin mãnh liệt vào những điều hoang tưởng, phi thực tế.
• Hoạt động thể chất: Xuất hiện các hành vi bất ổn như đi lại bồn chồn không ngừng, hay đi lạc, thực hiện một động tác lặp đi lặp lại nhiều lần hoặc có xu hướng hung hăng, muốn tấn công người khác.
• Khả năng ngôn ngữ: Thường xuyên la hét, gọi tên liên tục, nói nhảm lặp từ hoặc dùng những lời lẽ nặng nề để công kích người đối diện.
• Rối loạn cảm xúc: Tâm trạng thay đổi thất thường, có thể hưng phấn thái quá nhưng cũng rất dễ rơi vào trầm cảm, lo âu, thờ ơ với mọi thứ xung quanh hoặc cực kỳ dễ cáu gắt.
• Chức năng thực vật: Nhịp sinh học bị đảo lộn hoàn toàn, dẫn đến những rối loạn nghiêm trọng về giấc ngủ và thói quen ăn uống hàng ngày.

Nguyên nhân gây nên tình trạng BPSD

Các nghiên cứu y khoa hiện tại không chỉ ra một nguyên nhân độc lập nào gây ra tình trạng này. Ở góc độ sinh lý, các chuyên gia nhận thấy sự teo nhỏ và suy giảm chức năng tại các vùng não chịu trách nhiệm kiểm soát cảm xúc, nhận thức đã trực tiếp gây ra các hành vi mất kiểm soát. Đồng thời, sự rối loạn và mất cân bằng các chất dẫn truyền thần kinh bên trong não bộ cũng đóng vai trò quan trọng.

Bên cạnh đó, những yếu tố phi sinh học dưới đây đóng vai trò xúc tác rất lớn làm bệnh bùng phát mạnh hơn:

• Tiền sử tâm lý: Những người có tính cách nhạy cảm, dễ phản ứng thái quá với khó khăn bằng sự tức giận, lo âu hoặc những người từng chịu sang chấn tâm lý nặng nề trong quá khứ sẽ có rủi ro biểu hiện bệnh rõ rệt hơn.
• Nhu cầu cơ bản chưa được đáp ứng: Rất nhiều trường hợp, các hành vi la hét hay kích động chỉ là cách người bệnh phản kháng khi cơ thể họ đang bị đói, khát, đau đớn hoặc cảm thấy cô đơn nhưng lại mất đi khả năng diễn đạt thành lời.
• Môi trường sống bất lợi: Không gian xung quanh bị quá tải tiếng ồn, nhiệt độ quá nóng hay quá lạnh đều dễ dàng kích động hệ thần kinh của người bệnh.
• Cách giao tiếp thiếu kiên nhẫn từ người chăm sóc: Việc vô tình chú ý dỗ dành khi bệnh nhân la hét làm củng cố hành vi sai lệch hoặc việc áp đặt những kỳ vọng vượt quá khả năng nhận thức hiện tại của người bệnh đều khiến mọi thứ trở nên tồi tệ hơn.

Các phương pháp điều trị can thiệp đối với BPSD

Việc chăm sóc và điều trị cho người bệnh sa sút trí tuệ mắc kèm các triệu chứng rối loạn hành vi và tâm lý (BPSD) đòi hỏi sự kiên nhẫn và một chiến lược can thiệp toàn diện. Dưới đây là các phương pháp điều trị can thiệp chính đang được áp dụng rộng rãi hiện nay:

Ưu tiên các liệu pháp tâm lý hành vi

Đây là phương pháp cốt lõi và luôn được đặt lên hàng đầu. Chìa khóa của phương pháp này là tìm ra những nhu cầu cơ bản mà người bệnh không thể tự bày tỏ bằng lời nói. Họ có thể đang bị đói, khát hoặc cảm thấy bức bối vì môi trường xung quanh quá ồn ào, nhiệt độ không phù hợp. Các vấn đề như suy giảm thị lực, lãng tai hay ngứa ngáy ngoài da cũng khiến họ bứt rứt.

Khi xác định được gốc rễ vấn đề, người chăm sóc có thể can thiệp nhẹ nhàng bằng cách thay đổi không gian sống, giao tiếp ân cần hoặc dùng sự vật khác để đánh lạc hướng sự chú ý của họ.

Ứng dụng hoạt động trị liệu

Việc đưa các liệu pháp tinh thần như nghe nhạc, ngửi tinh dầu, tiếp xúc với thú cưng hay ôn lại kỷ niệm cũ vào thói quen hàng ngày mang lại tác dụng xoa dịu. Các hoạt động này nên được thiết kế dựa trên sở trường và sở thích trước đây của người bệnh, giúp họ tìm lại cảm giác quen thuộc và giá trị bản thân.

Ngoài ra, gia đình nên cân nhắc việc đăng ký cho người bệnh tham gia các trung tâm sinh hoạt ban ngày dành riêng cho người suy giảm trí nhớ. Môi trường này cung cấp các hoạt động giao tiếp xã hội tích cực, giúp họ vui vẻ và mong chờ mỗi ngày. Nếu việc di chuyển khó khăn, các dịch vụ chăm sóc chuyên nghiệp tại nhà là một giải pháp thay thế tuyệt vời.

Thận trọng khi sử dụng thuốc

Việc kê đơn thuốc chỉ được xem xét là giải pháp cuối cùng khi mọi biện pháp tâm lý kể trên không mang lại kết quả hoặc khi các triệu chứng kích động trở nên quá hung hăng, đe dọa đến sự an toàn của chính người bệnh và gia đình.

Bác sĩ có thể chỉ định một số loại thuốc chống trầm cảm hoặc thuốc an thần, nhưng phải theo dõi cực kỳ gắt gao vì nhóm thuốc này làm tăng nguy cơ đột quỵ ở người lớn tuổi. Nguyên tắc khi dùng thuốc là chỉ bắt đầu với liều lượng cực thấp, tập trung giải quyết một triệu chứng cụ thể, không dùng chồng chéo nhiều loại và phải có giới hạn thời gian rõ ràng.

Bài viết trên đã giải đáp BPSD là gì. BPSD gây ảnh hưởng sâu sắc đến chất lượng cuộc sống của cả người bệnh và người chăm sóc. Nhận thức về triệu chứng và nguyên nhân của BPSD, đồng thời áp dụng cách điều trị phù hợp không chỉ giúp giảm thiểu tần suất và mức độ nghiêm trọng của các triệu chứng mà còn góp phần cải thiện sự thoải mái cho người bệnh, hướng tới một chế độ chăm sóc nhân văn và bền vững hơn.