Dấu hiệu ngộ độc Paracetamol ở trẻ em và cách xử trí an toàn

Paracetamol, còn gọi là Acetaminophen, là một trong những loại thuốc hạ sốt và giảm đau được sử dụng phổ biến nhất trên thế giới. Ở liều điều trị, Paracetamol được đánh giá là an toàn, hiệu quả và thường được bố mẹ sử dụng cho trẻ tại nhà. Tuy nhiên, việc sử dụng quá liều có thể gây ra hậu quả nghiêm trọng, bao gồm hoại tử gan cấp tính và nguy cơ tử vong. Do Paracetamol hiện diện trong nhiều sản phẩm thuốc khác nhau và có thể mua mà không cần đơn bác sĩ, nguy cơ trẻ bị ngộ độc do sử dụng sai liều hoặc lặp lại nhiều lần là điều mà phụ huynh cần đặc biệt cảnh giác.

Cơ chế và chuyển hóa gây độc của Paracetamol

Paracetamol được hấp thu nhanh qua đường uống, đạt nồng độ đỉnh trong huyết tương sau khoảng 30 - 60 phút. Thuốc được chuyển hóa chủ yếu tại gan thông qua hai con đường chính: Liên hợp với glucuronic và sulfonic để tạo thành các chất không độc và đào thải qua thận. Chỉ dưới 5% lượng thuốc được chuyển hóa bởi hệ enzym cytochrome P450 thành một chất chuyển hóa trung gian có độc tính cao là N-acetyl-p-benzoquinone imine (NAPQI).

Ở liều điều trị, cơ thể có đủ dự trữ glutathion để liên kết và bất hoạt nhanh NAPQI, giúp đào thải chất này qua thận hoặc qua mật và đảm bảo an toàn. Tuy nhiên, khi dùng Paracetamol liều lớn hoặc quá liều (≥150 mg/kg/24 giờ), kho dự trữ glutathion tại gan bị cạn kiệt. Lúc này, NAPQI dư thừa sẽ gắn bền vững vào các tế bào gan, gây hoại tử tế bào và dẫn tới tổn thương gan cấp.

Một số nhóm trẻ có nguy cơ cao hơn do dự trữ glutathion thấp hoặc tăng hoạt hóa enzym chuyển hóa, bao gồm trẻ suy dinh dưỡng, béo phì, trẻ mắc đái tháo đường, người đang dùng thuốc cảm ứng enzym như phenytoin, phenobarbital, carbamazepin hoặc rifampicin. Bệnh nhân có tiền sử gia đình từng bị nhiễm độc gan do Paracetamol cũng có nguy cơ cao hơn.

Mặc dù trẻ em có khả năng dung nạp Paracetamol tốt hơn người lớn (liều hạ sốt - giảm đau thường 10 - 15 mg/kg/lần, tối đa 90 mg/kg/24 giờ), việc dùng vượt quá ngưỡng an toàn vẫn có thể gây độc gan nặng nếu không được phát hiện và xử trí kịp thời.

Dấu hiệu ngộ độc Paracetamol ở trẻ em

Ngộ độc Paracetamol ở trẻ em thường ít hoặc không có triệu chứng rõ rệt trong 24 giờ đầu sau khi dùng quá liều. Khi các triệu chứng xuất hiện, chúng có thể bao gồm:

Triệu chứng sớm (trong 24 giờ đầu):

• Mệt mỏi, uể oải.
• Đau bụng, khó chịu vùng thượng vị.
• Buồn nôn, nôn.

Triệu chứng nặng hơn (sau 24 - 72 giờ hoặc khi tình trạng tiến triển):

• Lơ mơ, mệt lả, có thể hôn mê.
• Sốt nhẹ hoặc cao.
• Khó thở, ho khò khè, tim đập nhanh.
• Huyết áp tụt, phản xạ ánh sáng kém.
• Gan to.
• Xét nghiệm máu: Men gan tăng cao, bilirubin tăng.
• X-quang: Phổi thông khí kém.

Biến chứng nguy hiểm nếu không điều trị kịp thời:

• Viêm gan do hoại tử tế bào gan.
• Suy gan, suy thận cấp.
• Suy hô hấp, suy tuần hoàn.
• Nguy cơ tử vong.

Lưu ý: Nếu được phát hiện và điều trị kịp thời bằng N-acetylcystein (NAC), trẻ có thể hồi phục hoàn toàn sau vài tuần. Ngược lại, chẩn đoán muộn hoặc không điều trị đúng cách có thể dẫn đến biến chứng nghiêm trọng, thậm chí tử vong.

Diễn biến ngộ độc Paracetamol ở trẻ

Ngộ độc Paracetamol ở trẻ thường khởi đầu với các biểu hiện rất mờ nhạt, dễ bị bỏ sót, do đó cần cảnh giác cao và thực hiện chẩn đoán sàng lọc kịp thời. Các triệu chứng rõ ràng thường xuất hiện sau 1 - 3 ngày, chủ yếu liên quan đến tổn thương gan và suy gan. Ngộ độc có thể được chia thành 4 giai đoạn chính:

• Giai đoạn 1 (<24 giờ): Trẻ thường cảm thấy mệt mỏi, buồn nôn, nôn, khó chịu, vã mồ hôi, đau bụng, chán ăn và có thể rối loạn ý thức.
• Giai đoạn 2 (24 - 48 giờ): Ngoài các triệu chứng giai đoạn 1, biểu hiện tổn thương gan trở nên rõ rệt hơn: đau hạ sườn phải, gan to, vàng da, giảm lượng nước tiểu, tăng men gan và bilirubin, kèm rối loạn đông máu.
• Giai đoạn 3 (72 - 96 giờ): Đây là giai đoạn toàn phát với các triệu chứng nặng nhất. Trẻ mệt lả, buồn nôn, nôn, khó chịu. Xuất hiện suy gan nặng với vàng da, gan to, hạ đường huyết, rối loạn đông máu, bệnh não do gan. Đồng thời, có thể kèm suy thận và bệnh cơ tim, biểu hiện bằng suy tim và rối loạn nhịp tim.
• Giai đoạn 4 (7 - 8 ngày): Trẻ có thể bình phục hoàn toàn hoặc tiến triển xấu, thậm chí tử vong, do suy gan toàn bộ, tăng amoniac máu, xuất huyết, hạ đường huyết và suy thận. Ngoài ra, ngộ độc Paracetamol còn có thể biểu hiện bằng ức chế thần kinh trung ương, sốc, hạ thân nhiệt và toan chuyển hóa.

Xử trí ngộ độc Paracetamol ở trẻ em

Ngộ độc Paracetamol cần được tiến hành tại bệnh viện với nguyên tắc khẩn trương và phối hợp nhiều biện pháp cấp cứu:

Loại trừ chất độc ra khỏi cơ thể:

• Gây nôn nếu trẻ được đưa đến trong vòng 1 giờ sau khi uống liều độc.
• Rửa dạ dày nếu đến <6 giờ sau khi uống.
• Cho trẻ uống than hoạt sau khi rửa dạ dày để hạn chế hấp thu thuốc.

Giải độc đặc hiệu:

• Sử dụng N-acetylcystein (NAC), tiền chất của glutathion, bằng đường uống (Mycomyst) hoặc tiêm tĩnh mạch cho trẻ không uống được, nôn, hoặc có xuất huyết tiêu hóa.
• Dùng sớm, tốt nhất trước 10 giờ sau khi uống Paracetamol, có thể ngăn ngừa tổn thương gan.

Điều trị các rối loạn chức năng và hỗ trợ:

• Duy trì chức năng sống: Hô hấp, tuần hoàn, thần kinh.
• Truyền máu hoặc plasma tươi nếu thiếu máu hoặc cần bổ sung yếu tố đông máu.
• Cho vitamin K nếu tỷ lệ Prothrombin (PT) giảm <70%.
• Bù đường nếu hạ glucose máu.
• Điều chỉnh rối loạn nước - điện giải và toan kiềm.
• Chống nhiễm khuẩn.
• Đảm bảo chăm sóc dinh dưỡng đầy đủ, cho ăn qua sonde hoặc nuôi dưỡng tĩnh mạch nếu trẻ không ăn uống được.

Paracetamol khi dùng đúng liều điều trị để hạ sốt thường rất an toàn. Tuy nhiên, nếu sử dụng quá liều, thuốc có thể gây hoại tử gan cấp tính và nguy cơ tử vong. Sốt ở trẻ là phản ứng của hệ miễn dịch đối với các tác nhân gây bệnh như vi khuẩn hoặc virus.

Trong trường hợp trẻ sốt dưới 38,5°C, có thể áp dụng các biện pháp vật lý để hạ nhiệt như: Cho trẻ mặc quần áo mỏng, rộng, ở nơi thoáng mát, uống đủ nước, chườm khăn ấm ở trán, nách, bẹn hoặc lau người. Chỉ sử dụng Paracetamol để hạ sốt khi trẻ sốt từ 38,5°C trở lên, hoặc từ 38,0°C ở trẻ có tiền sử co giật do sốt, nhằm phòng tránh các biến chứng nghiêm trọng như co giật hay mê sảng.

Việc dùng thuốc hạ sốt cho trẻ phải dựa trên chỉ định và hướng dẫn của bác sĩ để đảm bảo an toàn. Nếu có triệu chứng ngộ độc Paracetamol ở trẻ em, đưa trẻ đi cấp cứu ngay để có biện pháp xử trí kịp thời.