Cây rung rúc là gì? Đặc điểm và công dụng ít người biết

Cây rung rúc là một loại cây quen thuộc ở nhiều vùng nông thôn Việt Nam, nhưng không phải ai cũng biết rõ cây rung rúc là cây gì và có công dụng ra sao. Với hình dáng đặc trưng, dễ bắt gặp ven rừng hoặc bờ bụi, cây rung rúc thường được người dân sử dụng theo kinh nghiệm truyền miệng. Bài viết dưới đây sẽ giúp bạn hiểu rõ hơn về đặc điểm và những công dụng ít người biết của cây rung rúc.

Cây rung rúc là gì?

Cây rung rúc, có tên khoa học là Berchemia lineata L, thuộc họ táo ta và mọc hoang tại nhiều nơi. Quả cây này xanh có vị hơi chát, trong khi quả chín khi chuyển sang màu tím đỏ lại có vị ngọt. Tôi còn nhớ thời thơ ấu, thường cùng bọn trẻ trong làng đi hái quả và chấm muối ăn.

Thân cây có hình dáng tương tự như cây mực (phèn đen), với thân gỗ mảnh và có khả năng leo bám vào các cây khác, có thể dài hàng mét. Lá cây có hình bầu dục, bóng và tương tự như lá phèn đen, nhưng nhỏ và dày hơn một chút. Hoa của cây nhỏ và có màu trắng. Quả của cây rung rúc nhỏ hơn quả phèn đen, có kích thước tương đương với hạt đậu xanh, hình bầu dục. Khi còn xanh, quả có màu xanh tím, và khi chín thì chuyển sang màu đen; quả xanh có vị chát, còn quả chín có vị ngọt.

Toàn bộ cây, bao gồm lá, thân và rễ, đều được sử dụng để làm thuốc. Thân và lá thường được cắt ngắn, phơi khô để sử dụng. Đối với rễ, người ta thường chặt thành từng miếng mỏng, phơi khô rồi sao vàng hạ thổ để làm thuốc.

Cây rung rúc có tác dụng gì?

Thân và cành của cây rung rúc không chỉ đơn thuần là một phần thực vật, mà còn được người dân tận dụng một cách khéo léo để làm dây buộc hoặc bện thành rế, tạo ra những vật dụng hữu ích như lót nồi.

Hơn thế nữa, cây rung rúc còn ghi dấu ấn trong nền y học dân gian với nhiều công dụng nổi bật. Nó được sử dụng để điều trị các triệu chứng như tê thấp, mỏi gối, đau lưng, sốt rét và tiêu chảy, với liều lượng khuyến nghị từ 10 - 20g. Ngoài ra có thể chế biến thành thuốc sắc hoặc ngâm rượu để dễ dàng sử dụng.

Đặc biệt, theo Hải Thượng Lãn Ông, rễ của cây này không chỉ có giá trị giải độc, mà còn giúp loại bỏ độc tố do bọ cạp và cá gây ra. Tại Trung Quốc, rễ rung rúc càng được ưa chuộng hơn khi được sử dụng để điều trị tình trạng ho ra máu, lao phổi, loét dạ dày tá tràng và đau nhức xương khớp.

Nói chung, cây rung rúc có khá nhiều tác dụng trong điều trị một số bệnh lý. Tuy nhiên, mọi người không nên tự ý dùng làm thuốc nếu chưa tham khảo ý kiến bác sĩ Đông y do không phải ai cũng phù hợp với các bài thuốc từ cây này.

Ngoài ra, cần xem kỹ hình ảnh và mô tả để tránh nhầm lẫn, vì trong tự nhiên tồn tại một số loại cây có hình dáng khá tương đồng với rung rúc, như cây bồ cu vẽ hay cây phèn đen. Việc nhầm lẫn giữa các loài cây có thể dẫn đến việc sử dụng sai thuốc, gây ra tác dụng phụ hoặc không đạt được hiệu quả điều trị mong muốn.

Cách dùng cây rung rúc làm thuốc

Cây rung rúc có thể được sử dụng hiệu quả trong điều trị bệnh bằng hai phương pháp chính là sắc thuốc từ lá, thân và rễ để thanh nhiệt, mát gan và ngâm rượu với rễ cây để hỗ trợ giảm đau nhức xương khớp và các triệu chứng liên quan.

Thuốc sắc uống

• Thanh nhiệt, mát gan: Lấy 40g lá và dây khô của cây rung rúc, hãm với khoảng 1 lít nước sôi và uống thay nước hàng ngày.
• Điều trị lao phổi, ho ra máu: Sử dụng 30g cây rung rúc (thân, lá, rễ) khô, sắc lấy nước cùng với 10g bạch cập, 10g a giao và 20g cây mỏ quạ. Đun với khoảng 500ml nước rồi đun cạn đến khi chỉ còn khoảng 200ml, chia ra uống mỗi ngày.

Ngâm rượu rung rúc

Ngâm rượu độc vị: Rễ rung rúc phơi khô cho đến khi chuyển sang màu vàng, sau đó ngâm với tỷ lệ 1kg rễ khô trong 2 đến 2,5 lít rượu 40 độ. Ngâm trong khoảng 1 tháng là có thể sử dụng. Công dụng bao gồm giảm đau nhức xương khớp, làm dịu cảm giác đau mỏi và tê thấp.

Ngâm rượu kết hợp: Theo Hải Thượng Lãn Ông, rễ rung rúc có thể ngâm cùng với các loại thuốc khác để hỗ trợ điều trị các vấn đề như phong thấp, đau nhức xương khớp, tê bại vai gáy và đau lưng. Liều lượng bao gồm 100g rễ rung rúc khô, 100g rễ cỏ xước, 100g dây gắm, 100g vỏ cây chân chim, 50g tầm gửi dâu, 50g rễ bưởi bung và 50g rễ cây đuôi chuột (cỏ roi ngựa). Tất cả các thành phần sau khi sao vàng hạ thổ sẽ được ngâm với khoảng 1 lít rượu, để ngâm trong khoảng 1 tháng và uống 1 ly nhỏ mỗi ngày.

Các nghiên cứu về cây rung rúc

Các nghiên cứu gần đây đã chứng minh nhiều tác dụng dược lý của cây rung rúc. Dưới đây là những phát hiện quan trọng từ các nghiên cứu thực nghiệm:

• Xác định hoạt động chống viêm và giảm đau: Nhóm nghiên cứu tại Viện nghiên cứu y học cổ truyền Quảng Tây, Trung Quốc đã tiến hành các thí nghiệm trên cơ thể chuột. Qua quá trình thử nghiệm, họ xác nhận rằng các chất chiết xuất từ cây rung rúc có khả năng chống viêm và giảm đau.
• Xác định hoạt động bảo vệ gan: Trong một nghiên cứu khác cũng tại Viện nghiên cứu y học cổ truyền Quảng Tây, các nhà khoa học đã sử dụng chiết xuất từ cây rung rúc trên chuột bị tổn thương gan. Kết quả cho thấy chiết xuất này giúp bảo vệ gan khỏi các tổn thương gây ra bởi CCl4.
• Hoạt động chống khối u: Tại Đại học Quốc gia Nam Trung, Quảng Tây, Trung Quốc, một nghiên cứu khác đã chỉ ra rằng các flavone chiết xuất từ cây rung rúc có khả năng ngăn chặn sự phát triển của các khối u, khẳng định tiềm năng chống ung thư của loài cây này.

Cây rung rúc là một loài cây quen thuộc nhưng lại khá mơ hồ về mặt thông tin. Với đặc điểm dễ nhận biết và khả năng sinh trưởng tự nhiên, cây rung rúc gắn liền với đời sống của nhiều vùng quê Việt Nam. Tuy có một số công dụng được truyền lại trong dân gian, người dùng vẫn cần thận trọng và tìm hiểu kỹ trước khi sử dụng. Hiểu đúng về cây rung rúc sẽ giúp bạn tránh nhầm lẫn và có cái nhìn khách quan hơn về loài cây tưởng chừng rất đỗi bình thường này.