Đau thượng vị kèm đại tiện phân đen: Dấu hiệu nguy hiểm cần biết

Cảm giác đau tức vùng thượng vị kết hợp với việc phát hiện phân có màu đen bất thường là một tổ hợp triệu chứng đáng báo động. Tình trạng này đòi hỏi sự quan tâm đúng mức và tìm hiểu kỹ lưỡng để có hướng xử trí kịp thời, tránh những biến chứng không mong muốn. Đây cũng là lý do xuất huyết tiêu hóa trên được xem là bệnh cấp cứu thường gặp nhất trong chuyên ngành nội soi tiêu hóa

Đau thượng vị kèm đại tiện phân đen cảnh báo điều gì?

Khi bạn trải qua cảm giác đau ở vùng trên rốn và đi ngoài ra phân có màu đen, sệt và mùi khắm như hắc ín, đây là một dấu hiệu y khoa điển hình của tình trạng xuất huyết đường tiêu hóa trên. Đường tiêu hóa trên bao gồm thực quản, dạ dày và đoạn đầu của ruột non (tá tràng). Theo MedlinePlus, các dấu hiệu chảy máu đường tiêu hóa trên gồm nôn ra máu đỏ tươi, nôn ra chất lợn cợn như bã cà phê, và phân đen hoặc sệt như hắc ín.

Máu chảy ra từ các vị trí này sẽ đi qua một quãng đường dài trong ống tiêu hóa. Trong quá trình đó, hemoglobin trong hồng cầu sẽ bị các enzyme tiêu hóa và vi khuẩn đường ruột biến đổi thành hematin, một chất có màu đen. Đây chính là nguyên nhân khiến phân có màu đặc trưng.

Tình trạng này không chỉ gây khó chịu mà còn là lời cảnh báo về những bệnh lý nguy hiểm tiềm tàng, có thể đe dọa đến tính mạng nếu không được can thiệp kịp thời. Một số biến chứng nghiêm trọng có thể xảy ra bao gồm:

• Thiếu máu, mất máu: Chảy máu rỉ rả kéo dài hoặc ồ ạt có thể khiến cơ thể mất một lượng máu đáng kể, dẫn đến thiếu máu. Người bệnh sẽ cảm thấy mệt mỏi, da xanh xao, hoa mắt, chóng mặt, thậm chí ngất xỉu. Nếu mất máu nhiều gây tụt huyết áp, rối loạn ý thức, có thể đe dọa tính mạng.
• Thủng dạ dày: Nếu nguyên nhân là do ổ loét ăn sâu, nó có thể xuyên qua thành dạ dày, làm dịch vị và thức ăn tràn vào ổ bụng, gây viêm phúc mạc, đây là một cấp cứu ngoại khoa cực kỳ nguy hiểm.

Cần lưu ý: Ổ loét dạ dày có thể là ung thư ngay từ đầu, chứ không phải "loét lâu ngày hóa ung thư"; nguy cơ ung thư dạ dày tăng lên khi nhiễm H. pylori mà không được điều trị, còn thuốc kháng viêm không steroid thì không gây ung thư. Vì vậy, chỉ nội soi kèm sinh thiết mới phân biệt được loét lành tính và ung thư.

Những nguyên nhân có thể gây đau thượng vị kèm phân đen

Sự kết hợp giữa đau thượng vị và phân đen có thể bắt nguồn từ nhiều nguyên nhân khác nhau, hầu hết đều liên quan đến tổn thương tại niêm mạc đường tiêu hóa trên. Dưới đây là những thủ phạm phổ biến nhất:

• Loét dạ dày - tá tràng: Đây là nguyên nhân hàng đầu. Các ổ loét hình thành do sự tấn công của vi khuẩn Helicobacter pylori (H.pylori) hoặc do lạm dụng các loại thuốc kháng viêm không steroid (NSAIDs) như ibuprofen, naproxen, aspirin. Khi ổ loét ăn sâu vào các mạch máu bên dưới niêm mạc sẽ gây chảy máu. Ngay cả aspirin liều thấp dùng đều đặn cũng là yếu tố nguy cơ.
• Viêm dạ dày cấp tính: Tình trạng viêm đột ngột ở niêm mạc dạ dày, thường do căng thẳng (stress) nặng, uống nhiều rượu bia, hoặc nhiễm khuẩn, có thể gây chảy máu lan tỏa từ bề mặt niêm mạc.
• Giãn vỡ tĩnh mạch thực quản: Tình trạng này thường gặp ở những người mắc bệnh gan mạn tính, đặc biệt là xơ gan. Áp lực trong hệ thống tĩnh mạch cửa tăng cao khiến các tĩnh mạch ở thực quản phình giãn và dễ vỡ, gây chảy máu ồ ạt và rất nguy hiểm.
• Hội chứng Mallory-Weiss: Đây là tình trạng rách niêm mạc ở đoạn nối giữa thực quản và dạ dày, thường xảy ra sau khi nôn ói dữ dội hoặc ho mạnh kéo dài.
• Ung thư đường tiêu hóa: Các khối u ác tính ở thực quản hoặc dạ dày có thể bị loét và chảy máu, gây ra các triệu chứng tương tự. Đây là nguyên nhân ít gặp hơn nhưng lại nguy hiểm nhất.
• Nguyên nhân khác: Một số nguyên nhân ít phổ biến hơn bao gồm các dị dạng mạch máu trong ống tiêu hóa, chảy máu đường mật, hoặc do người bệnh nuốt phải máu từ một nguồn khác như chảy máu cam nặng. Điều đáng chú ý là nhiễm H. pylori không chỉ gây loét mà còn có thể điều trị khỏi bằng kháng sinh. Vì vậy khi nội soi, bác sĩ sẽ kiểm tra luôn vi khuẩn này để điều trị triệt để và giảm nguy cơ tái phát.

Các dấu hiệu nguy hiểm và phương pháp chẩn đoán

Việc nhận biết sớm các dấu hiệu nguy hiểm đi kèm là vô cùng quan trọng để tìm kiếm sự trợ giúp y tế khẩn cấp. Bên cạnh đó, các phương pháp chẩn đoán hiện đại sẽ giúp bác sĩ xác định chính xác nguyên nhân gây bệnh.

Dấu hiệu cảnh báo cần cấp cứu

Nếu bạn bị đau thượng vị và đi ngoài phân đen kèm theo bất kỳ triệu chứng nào sau đây, hãy đến bệnh viện ngay lập tức:

• Nôn ra máu, có thể là máu đỏ tươi hoặc máu có màu nâu sẫm, lợn cợn như bã cà phê;
• Cảm thấy choáng váng, chóng mặt, hoa mắt, muốn ngất;
• Da và niêm mạc nhợt nhạt, vã mồ hôi lạnh;
• Tim đập nhanh, thở gấp, khó thở;
• Tụt huyết áp;
• Cơn đau bụng trở nên dữ dội, đột ngột, bụng cứng như gỗ (dấu hiệu của thủng tạng rỗng);
• Người cao tuổi, người bị xơ gan, bệnh tim hoặc đang dùng thuốc chống đông cần đi cấp cứu, ngay cả khi chỉ thấy phân đen mà chưa có dấu hiệu nào khác.

Ngoài ra, người bệnh cũng cần được đưa đi cấp cứu ngay nếu đau ngực khởi phát đột ngột hoặc bụng đau đến mức không dám chạm vào, vì đau vùng thượng vị có thể là biểu hiện của những bệnh lý nguy hiểm khác.

Phương pháp chẩn đoán

Để tìm ra nguyên nhân chính xác, bác sĩ sẽ dựa vào việc thăm khám và có thể chỉ định một số xét nghiệm cận lâm sàng. Các phương pháp chẩn đoán tình trạng đau thượng vị kèm theo đại tiện phân đen thường bao gồm:

• Thăm khám lâm sàng và hỏi bệnh sử: Bác sĩ sẽ khai thác kỹ về triệu chứng, thời gian xuất hiện, tiền sử bệnh lý cá nhân và gia đình, cũng như các loại thuốc bạn đang sử dụng.
• Xét nghiệm máu: Công thức máu toàn phần giúp đánh giá mức độ mất máu thông qua chỉ số hemoglobin và hematocrit. Các xét nghiệm về chức năng đông máu, chức năng gan, thận cũng có thể được thực hiện.
• Nội soi thực quản - dạ dày - tá tràng: Đây được coi là tiêu chuẩn vàng. Bác sĩ sẽ sử dụng một ống soi mềm có gắn camera để quan sát trực tiếp bên trong niêm mạc đường tiêu hóa trên. Phương pháp này không chỉ giúp xác định vị trí, nguyên nhân chảy máu mà còn cho phép can thiệp cầm máu ngay lập tức (như kẹp clip, tiêm thuốc co mạch, đốt điện) và lấy mẫu mô sinh thiết nếu nghi ngờ có tế bào ác tính. Người bệnh nhập viện vì xuất huyết tiêu hóa trên nên được nội soi trong vòng 24 giờ; nội soi cũng là dịp kiểm tra nhiễm H. pylori và loại trừ tổn thương ác tính.

Hướng xử trí và khi nào cần cấp cứu

Việc xử trí đúng cách và kịp thời đóng vai trò quyết định trong việc ngăn ngừa các biến chứng nguy hiểm và bảo vệ sức khỏe của người bệnh.

Ngay khi nhận thấy sự kết hợp của hai triệu chứng này, đặc biệt là khi có các dấu hiệu cảnh báo đã nêu ở trên, bạn cần đến cơ sở y tế gần nhất để được cấp cứu. Tuyệt đối không nên chần chừ hay tự ý mua thuốc điều trị tại nhà, vì điều này có thể làm trì hoãn việc chẩn đoán và điều trị, khiến tình trạng trở nên tồi tệ hơn.

Tại bệnh viện, tùy thuộc vào tình trạng cụ thể, các bác sĩ sẽ tiến hành các biện pháp điều trị sau:

• Hồi sức cấp cứu: Nếu có dấu hiệu mất máu nặng (sốc, tụt huyết áp), các biện pháp ổn định huyết động như truyền dịch, truyền máu sẽ được ưu tiên hàng đầu. Theo ACG 2021, truyền máu được chỉ định theo ngưỡng hemoglobin < 70 g/L.
• Can thiệp cầm máu: Nội soi can thiệp là phương pháp được lựa chọn đầu tiên để kiểm soát tình trạng chảy máu.
• Sử dụng thuốc: Các loại thuốc ức chế tiết axit mạnh (PPI) thường được sử dụng qua đường tĩnh mạch để giảm axit dạ dày, tạo môi trường thuận lợi cho việc cầm máu và làm lành vết loét. Sau nội soi, PPI liều cao được dùng trong 3 ngày, tiếp theo là PPI uống 2 lần/ngày trong 2 tuần đầu.
• Phẫu thuật: Phẫu thuật được chỉ định trong những trường hợp chảy máu ồ ạt không thể kiểm soát qua nội soi, hoặc khi có biến chứng thủng dạ dày.

Sau khi tình trạng đã ổn định, việc tuân thủ một lối sống lành mạnh là rất quan trọng để phòng ngừa tái phát. Bạn nên hạn chế rượu bia, không hút thuốc lá, tránh các thực phẩm cay nóng, chua và khó tiêu. Đồng thời, cần thận trọng khi sử dụng các loại thuốc có thể gây hại cho dạ dày và quản lý tốt căng thẳng trong cuộc sống. Nếu đang dùng aspirin, thuốc kháng viêm không steroid hoặc thuốc chống đông, hãy báo bác sĩ để được hướng dẫn, không tự ngừng hay tự tiếp tục dùng; và nếu phát hiện nhiễm H. pylori thì cần điều trị diệt khuẩn triệt để để giảm nguy cơ chảy máu tái phát.

Nhìn chung, đau thượng vị kèm đại tiện phân đen là dấu hiệu bất thường, có thể cảnh báo các bệnh lý tiêu hóa nghiêm trọng, đặc biệt là xuất huyết tiêu hóa. Vì vậy, người bệnh không nên chủ quan mà cần chủ động thăm khám sớm để xác định nguyên nhân, điều trị kịp thời và phòng ngừa những biến chứng nguy hiểm.