Dị ứng hay ngộ độc hải sản: Dấu hiệu nào giúp bạn phân biệt?

Hải sản là nguồn thực phẩm giàu dinh dưỡng nhưng cũng có thể gây ra nhiều phản ứng bất lợi đối với sức khỏe. Trong đó, dị ứng hải sản và ngộ độc hải sản là hai tình trạng thường bị nhầm lẫn do có một số triệu chứng tương đồng. Tuy nhiên, nguyên nhân, thời điểm khởi phát và cách xử trí của hai vấn đề này hoàn toàn khác nhau. Việc nhận biết đúng sẽ giúp xử lý kịp thời, hạn chế biến chứng nguy hiểm, đặc biệt trong mùa du lịch khi nhu cầu thưởng thức hải sản tăng cao.

Dị ứng vỏ hải sản là gì?

Không phải mọi trường hợp dị ứng hải sản đều giống nhau. Một số người chỉ dị ứng với các loại cá, trong khi nhiều trường hợp lại chỉ phản ứng với động vật có vỏ như tôm, cua, ghẹ, sò, ốc hoặc nghêu.

Theo các chuyên gia, dị ứng động vật có vỏ chủ yếu liên quan đến protein tropomyosin - một loại protein có trong thịt của các loài giáp xác và nhuyễn thể. Đây là nguyên nhân khiến hệ miễn dịch phản ứng quá mức sau khi tiếp xúc với thực phẩm.

Điều đáng lưu ý là người dị ứng với một loại động vật có vỏ thường có nguy cơ dị ứng chéo với các loài cùng nhóm. Người dị ứng với tôm có nguy cơ rất cao (khoảng 80 - 100%) bị phản ứng chéo với các loài giáp xác khác như cua, ghẹ, tôm hùm. Tuy nhiên, nguy cơ dị ứng chéo với nhóm nhuyễn thể hai mảnh vỏ (sò, nghêu, hàu, sò điệp) thấp hơn đáng kể (dưới 20%) - nhiều người dị ứng tôm/cua vẫn có thể ăn được sò/nghêu bình thường. Dù vậy, để đảm bảo an toàn, người có tiền sử dị ứng nên được bác sĩ chuyên khoa Dị ứng - Miễn dịch xét nghiệm cụ thể trước khi thử lại bất kỳ loại hải sản nào.

Dị ứng động vật có vỏ có thể xuất hiện ở mọi lứa tuổi, nhưng có đến khoảng 60% trường hợp khởi phát triệu chứng đầu tiên khi đã là người trưởng thành - khác với nhiều dạng dị ứng thực phẩm khác (như trứng, sữa) thường gặp ở trẻ nhỏ và có thể tự hết theo thời gian. Dị ứng động vật có vỏ, một khi đã xuất hiện, thường tồn tại lâu dài và hiếm khi tự khỏi.

Vì sao dị ứng vỏ hải sản có thể nguy hiểm?

Dị ứng vỏ hải sản là phản ứng miễn dịch xảy ra rất nhanh sau khi cơ thể tiếp xúc với dị nguyên. Một số trường hợp chỉ cần ăn một lượng nhỏ, hít phải hơi chế biến hoặc tiếp xúc trực tiếp cũng đủ để kích hoạt phản ứng dị ứng.

Ở mức độ nhẹ, người bệnh có thể chỉ bị ngứa hoặc nổi mề đay. Tuy nhiên, trong những trường hợp nghiêm trọng, phản ứng có thể tiến triển thành sốc phản vệ với biểu hiện tụt huyết áp, suy hô hấp, mất ý thức và đe dọa tính mạng nếu không được cấp cứu kịp thời.

Dấu hiệu nhận biết dị ứng hải sản

Triệu chứng dị ứng thường xuất hiện trong vòng vài phút đến khoảng 2 giờ sau khi ăn và có thể ảnh hưởng đến nhiều cơ quan.

• Triệu chứng trên da: Người bệnh có thể xuất hiện nổi mề đay, phát ban đỏ kèm ngứa dữ dội, đồng thời sưng môi, mí mắt, mặt hoặc lưỡi. Một số trường hợp còn bị phù vùng cổ họng, gây cảm giác khó chịu hoặc cản trở hô hấp.
• Triệu chứng tiêu hóa: Dị ứng hải sản có thể gây đau bụng, buồn nôn, nôn và tiêu chảy. Các biểu hiện này thường xuất hiện cùng với triệu chứng ngoài da nhưng đôi khi cũng có thể xảy ra riêng lẻ.
• Triệu chứng hô hấp: Người bệnh có thể hắt hơi liên tục, chảy nước mũi, khó thở, thở khò khè hoặc co thắt thanh quản. Nếu xuất hiện các dấu hiệu như khó thở, khàn tiếng, phù lưỡi, phù họng hoặc mất ý thức, cần nhanh chóng đưa người bệnh đến cơ sở y tế gần nhất vì đây có thể là biểu hiện của sốc phản vệ - một tình trạng cấp cứu đe dọa tính mạng.

Dị ứng và ngộ độc hải sản khác nhau như thế nào?

Lưu ý đặc biệt: Ngộ độc Scombroid (ngộ độc histamine) - xảy ra khi ăn cá ngừ, cá thu, cá cờ bảo quản không đúng cách - có thể khởi phát chỉ trong vài phút đến 1 giờ, với triệu chứng gần giống hệt dị ứng (đỏ bừng mặt, nổi mề đay, sưng môi, đau bụng, nôn). Đây là nguyên nhân phổ biến khiến ngộ độc hải sản bị nhầm với dị ứng. Việc chẩn đoán phân biệt chính xác cần dựa vào bác sĩ, đặc biệt khi nhiều người cùng ăn một loại cá và cùng có triệu chứng.

Cách xử trí khi bị dị ứng hải sản

Cách xử trí khi bị dị ứng hải sản phụ thuộc vào mức độ nghiêm trọng của các triệu chứng. Việc nhận biết đúng tình trạng sẽ giúp người bệnh xử lý kịp thời và giảm nguy cơ xảy ra biến chứng nguy hiểm.

• Trường hợp dị ứng nhẹ: Nếu chỉ xuất hiện các triệu chứng như ngứa, nổi mề đay hoặc phát ban, người bệnh nên ngừng ăn hải sản ngay, uống đủ nước để hỗ trợ cơ thể, chườm lạnh lên vùng da bị ngứa nhằm giảm cảm giác khó chịu và hạn chế gãi để tránh làm tổn thương da. Trong trường hợp đã được bác sĩ chỉ định trước đó, có thể sử dụng thuốc kháng histamin theo đúng hướng dẫn.
• Trường hợp dị ứng nặng: Nếu xuất hiện các dấu hiệu như khó thở, tức ngực, sưng phù môi, lưỡi hoặc cổ họng, chóng mặt, ngất hay đau bụng dữ dội, cần gọi cấp cứu hoặc nhanh chóng đưa người bệnh đến cơ sở y tế gần nhất. Không nên tự điều trị tại nhà vì đây có thể là biểu hiện của sốc phản vệ.

Nên chuẩn bị gì khi đi du lịch để phòng ngừa dị ứng?

Nếu từng có tiền sử dị ứng hải sản, đặc biệt là dị ứng động vật có vỏ, bạn nên chủ động chuẩn bị trước khi đi xa. Một số vật dụng nên mang theo gồm:

• Thuốc kháng histamin đường uống theo chỉ định của bác sĩ.
• Kem hoặc gel làm dịu da khi xuất hiện ngứa.
• Dung dịch bù nước và điện giải khi có nôn hoặc tiêu chảy.
• Men vi sinh hoặc các thuốc hỗ trợ tiêu hóa nếu cần thiết.

Đối với những người từng bị sốc phản vệ, cần tuân thủ hướng dẫn của bác sĩ về việc mang theo thuốc cấp cứu phù hợp và luôn thông báo tiền sử dị ứng cho người đi cùng.

Cách phòng ngừa dị ứng hải sản

Mặc dù không thể điều trị khỏi hoàn toàn dị ứng thực phẩm, bạn vẫn có thể giảm nguy cơ xảy ra phản ứng bằng những biện pháp sau:

• Tránh sử dụng các loại hải sản từng gây dị ứng.
• Đọc kỹ thành phần thực phẩm trước khi sử dụng.
• Hỏi rõ nguyên liệu khi ăn tại nhà hàng hoặc quán ăn.
• Tránh nguy cơ nhiễm chéo trong quá trình chế biến.
• Luôn mang theo thuốc điều trị nếu đã được bác sĩ kê đơn.

Khám chuyên khoa Dị ứng - Miễn dịch khi có tiền sử phản ứng với hải sản để được tư vấn và theo dõi phù hợp.

Dị ứng hải sản và ngộ độc hải sản đều có thể xuất hiện sau khi ăn nhưng là hai tình trạng hoàn toàn khác nhau. Dị ứng liên quan đến phản ứng bất thường của hệ miễn dịch và có thể tiến triển nhanh thành sốc phản vệ, trong khi ngộ độc chủ yếu do thực phẩm nhiễm khuẩn hoặc chứa độc tố. Hiểu rõ các dấu hiệu nhận biết và biết cách xử trí đúng sẽ giúp giảm thiểu nguy cơ biến chứng, đặc biệt trong những chuyến du lịch hoặc khi thường xuyên sử dụng hải sản trong bữa ăn.