Hội chứng mùi cá là gì? Dấu hiệu nhận biết và cách kiểm soát

Mùi cơ thể bất thường, đặc biệt có mùi tanh như cá, có thể liên quan đến một rối loạn chuyển hóa hiếm gặp. Hội chứng mùi cá nguyên phát thường không gây triệu chứng thực thể nghiêm trọng nhưng có thể ảnh hưởng đáng kể đến chất lượng cuộc sống và tâm lý. Hiểu rõ nguyên nhân giúp kiểm soát tình trạng phù hợp.

Hội chứng mùi cá là gì?

Hội chứng mùi cá, còn gọi là trimethylaminuria (TMAU), là một rối loạn chuyển hóa hiếm gặp, đặc trưng bởi tình trạng cơ thể phát ra mùi tanh giống mùi cá. Mùi tanh đặc trưng có thể nhận thấy ở mồ hôi, hơi thở (miệng hôi mùi cá ươn), nước tiểu, nước bọt và một số dịch tiết khác. Mức độ mùi không giống nhau ở mỗi người và có thể thay đổi tùy theo chế độ ăn, thay đổi hormone hoặc tình trạng sức khỏe.

Cần lưu ý, hội chứng mùi cá là rối loạn chuyển hóa, không phải bệnh truyền nhiễm, do đó không lây từ người này sang người khác qua tiếp xúc thông thường. Một số trường hợp có liên quan đến yếu tố di truyền, đặc biệt là bất thường ở gene tham gia quá trình chuyển hóa TMA. Tuy nhiên, không phải tất cả trường hợp đều xuất phát từ nguyên nhân di truyền.

Nguyên nhân gây hội chứng mùi cá

Hội chứng mùi cá chủ yếu liên quan đến những nguyên nhân như:

Rối loạn chuyển hóa trimethylamine

Hội chứng mùi cá chủ yếu liên quan đến sự rối loạn trong quá trình chuyển hóa trimethylamine (TMA). Bình thường, một số vi khuẩn trong đường ruột phân giải các chất có trong thực phẩm và tạo ra TMA. Sau đó, TMA được hấp thu vào máu và chuyển đến gan, tại đây enzyme FMO3 oxy hóa TMA thành trimethylamine N-oxide (TMAO), một chất không bay hơi và không gây mùi đặc trưng.

Khi hoạt động của enzyme FMO3 bị suy giảm, TMA không được chuyển hóa đầy đủ mà có thể tích tụ trong cơ thể. Lượng TMA dư thừa sau đó được đào thải chủ yếu qua mồ hôi, hơi thở và nước tiểu, tạo ra mùi tanh đặc trưng.

Nguyên nhân di truyền

Hội chứng mùi cá nguyên phát thường liên quan đến các biến thể gây mất chức năng ở gene FMO3, làm giảm hoạt tính của enzyme FMO3 trong quá trình chuyển hóa TMA. Tình trạng này có thể di truyền theo kiểu lặn trên nhiễm sắc thể thường, nghĩa là người bệnh thường nhận bản sao gene bất thường từ cả cha và mẹ.

Người mang một biến thể FMO3 có thể không có triệu chứng, nhưng một số tổ hợp biến thể làm giảm hoạt tính enzyme có thể liên quan đến biểu hiện nhẹ hoặc thoáng qua. Mức độ biểu hiện cũng có thể khác nhau giữa những người có cùng bất thường gene.

Các yếu tố có thể gây hội chứng mùi cá thứ phát

Không phải mọi trường hợp có mùi tanh bất thường đều xuất phát từ đột biến gene FMO3. Hội chứng mùi cá thứ phát có thể liên quan đến một số tình trạng như bệnh gan hoặc suy giảm chức năng gan, suy giảm chức năng thận và tình trạng tăng quá mức các tiền chất tạo TMA. Những thay đổi trong hệ vi sinh đường ruột cũng có thể ảnh hưởng đến lượng TMA được tạo ra. Chế độ ăn chứa nhiều choline, lecithin, carnitine hoặc trimethylamine N-oxide (TMAO) có thể làm tăng lượng TMA được tạo ra và khiến mùi rõ hơn ở một số người.

Dấu hiệu nhận biết hội chứng mùi cá

Hội chứng mùi cá có thể được nhận biết qua một số dấu hiệu sau:

Cơ thể có mùi tanh đặc trưng

Dấu hiệu điển hình nhất của hội chứng mùi cá là cơ thể xuất hiện mùi tanh giống mùi cá, dù người bệnh vẫn duy trì vệ sinh cá nhân đầy đủ. Mùi có thể nhận thấy ở mồ hôi, hơi thở hoặc nước tiểu do trimethylamine được đào thải qua các dịch tiết này. Mùi có thể rõ hơn khi cơ thể tăng tiết mồ hôi, chẳng hạn sau khi vận động, sốt, thời tiết nóng hoặc khi căng thẳng, xúc động.

Mùi có thể thay đổi theo từng thời điểm

Mùi cơ thể do hội chứng mùi cá không nhất thiết xuất hiện liên tục với mức độ giống nhau. Mùi có thể trở nên rõ hơn sau khi ăn một số thực phẩm chứa nhiều choline, lecithin hoặc các chất có thể được chuyển hóa thành trimethylamine. Ngoài chế độ ăn, một số yếu tố như căng thẳng, vận động hoặc thay đổi hormone cũng có thể ảnh hưởng đến mức độ mùi. Ở một số phụ nữ, mùi có thể thay đổi theo chu kỳ kinh nguyệt hoặc trong những giai đoạn có biến động hormone.

Cách kiểm soát hội chứng mùi cá

Để kiểm soát hội chứng mùi cá, bạn có thể áp dụng những cách sau:

Điều chỉnh chế độ ăn

Điều chỉnh chế độ ăn có thể giúp giảm lượng trimethylamine được tạo ra trong đường ruột và từ đó hạn chế mùi cơ thể. Người mắc hội chứng mùi cá có thể được bác sĩ hoặc chuyên gia dinh dưỡng hướng dẫn giảm một số thực phẩm giàu choline hoặc các tiền chất tạo trimethylamine, chẳng hạn như trứng, nội tạng, các loại đậu, đậu nành, một số loại rau họ cải, một số loại thịt, cá và hải sản.

Tuy nhiên, không nên tự ý loại bỏ nhiều nhóm thực phẩm khỏi khẩu phần vì có thể dẫn đến thiếu hụt dinh dưỡng. Việc hạn chế choline cần được thực hiện thận trọng, đặc biệt ở trẻ em, phụ nữ mang thai và phụ nữ cho con bú. Không nên tự ý áp dụng chế độ ăn quá ít choline vì đây là chất dinh dưỡng thiết yếu cho cơ thể và sự phát triển của thai nhi, trẻ nhỏ.

Giữ vệ sinh cơ thể

Giữ vệ sinh cá nhân tốt có thể giúp khử mùi cơ thể và cải thiện sự thoải mái trong sinh hoạt hằng ngày. Nên tắm rửa thường xuyên, đặc biệt sau khi vận động hoặc đổ nhiều mồ hôi, đồng thời thay quần áo sạch và giữ những vùng da dễ tiết mồ hôi luôn khô thoáng. Người bị hội chứng mùi cá có thể sử dụng các sản phẩm vệ sinh hoặc khử mùi phù hợp nếu cần. Vệ sinh răng miệng đúng cách cũng giúp hạn chế các nguyên nhân khác gây mùi hơi thở, từ đó tránh làm tình trạng mùi trở nên khó kiểm soát hơn.

Điều trị theo chỉ định của bác sĩ

Tùy nguyên nhân và mức độ biểu hiện, bác sĩ có thể cân nhắc một số biện pháp nhằm giảm lượng trimethylamine được tạo ra hoặc tăng khả năng kiểm soát mùi. Trong một số trường hợp, bác sĩ có thể cân nhắc sử dụng kháng sinh trong thời gian ngắn nhằm làm giảm hoạt động của các vi khuẩn đường ruột tạo TMA. Việc lựa chọn thuốc, liều lượng và thời gian sử dụng cần được bác sĩ chỉ định, không tự ý dùng kháng sinh để kiểm soát mùi cơ thể.

Theo dõi các yếu tố làm mùi tăng

Theo dõi các yếu tố liên quan đến sự thay đổi của mùi cơ thể có thể giúp người bệnh kiểm soát tình trạng hiệu quả hơn. Có thể ghi lại những thực phẩm đã sử dụng, thời điểm xuất hiện mùi và mức độ mùi trong ngày. Ngoài ra, nên chú ý sự thay đổi mùi sau khi vận động, đổ mồ hôi, căng thẳng hoặc trong những thời điểm có biến động hormone. Những thông tin này có thể giúp xác định các yếu tố khiến mùi tăng lên và cung cấp thêm dữ liệu cho bác sĩ khi đánh giá, tư vấn phương pháp kiểm soát phù hợp.

Hội chứng mùi cá là một tình trạng hiếm gặp, đặc trưng bởi mùi tanh bất thường từ cơ thể do sự tích tụ trimethylamine. Việc kiểm soát thường tập trung vào chế độ ăn, vệ sinh cá nhân và điều trị nguyên nhân khi có bệnh lý liên quan. Người có triệu chứng kéo dài nên thăm khám để được đánh giá và hướng dẫn phù hợp.