Loãng xương ở phụ nữ 45 - 69 tuổi: Khi nào cần đo mật độ xương thay vì chỉ bổ sung canxi?

Khi bước vào tuổi trung niên, nhiều phụ nữ bắt đầu nhận thấy những thay đổi của cơ thể trong giai đoạn tiền mãn kinh và mãn kinh. Một số phụ nữ lựa chọn bổ sung canxi hoặc vitamin D với mong muốn duy trì sức khỏe xương. Tuy nhiên, việc bổ sung dưỡng chất cần dựa trên nhu cầu thực tế và không thay thế việc đánh giá nguy cơ loãng xương.

Tuy nhiên, bổ sung canxi không cho biết mật độ xương hiện tại và không thể thay thế các phương pháp đánh giá nguy cơ loãng xương. Nhiều phụ nữ tin rằng mình vẫn khỏe vì không đau nhức, nhưng loãng xương thường diễn tiến lặng lẽ, không gây triệu chứng cho đến khi một cú ngã nhẹ hoặc thậm chí một cử động sai tư thế cũng đủ gây ra gãy xương.

Theo bác sĩ Lê Ngọc Cát Tường, thuộc Đội ngũ chuyên môn Long Châu: “Việc tự ý bổ sung canxi mà không đánh giá mật độ xương là một cách tiếp cận thiếu cơ sở, bởi nhu cầu canxi của mỗi người là khác nhau và quan trọng hơn, canxi không thể điều trị loãng xương khi bệnh đã tiến triển nặng.”

Để biết chính xác mình đang ở đâu trên thang đo sức khỏe xương, phụ nữ từ 45 đến 69 tuổi cần hiểu rõ sự khác biệt giữa việc dự phòng dinh dưỡng và chẩn đoán y khoa.

Loãng xương ở phụ nữ trung niên có đáng lo ngại?

Ở độ tuổi 45 - 69, cơ thể phụ nữ trải qua những biến động lớn về nội tiết tố, đặc biệt là sự sụt giảm estrogen trong giai đoạn tiền mãn kinh và mãn kinh. Sự thay đổi này khiến quá trình hủy xương diễn ra nhanh hơn quá trình tạo xương, dẫn đến tình trạng loãng xương ở phụ nữ.

Tại Việt Nam, thực trạng này diễn ra phổ biến hơn nhiều so với suy nghĩ của nhiều người. Tỷ lệ loãng xương ở phụ nữ sau mãn kinh ghi nhận dao động từ 20% đến 30%. Một số nghiên cứu chi tiết hơn cho thấy con số này có thể đạt mức 25,5% trong quần thể phụ nữ mãn kinh Việt Nam. Điều này có nghĩa là cứ khoảng 4 - 5 phụ nữ sau mãn kinh thì có một người đang đối mặt với tình trạng xương bị tổn thương độ chắc.

Nguy cơ này không chia đều cho tất cả mọi người mà tập trung vào những nhóm có yếu tố rủi ro cụ thể. Ngoài tuổi tác và tình trạng mãn kinh, những người có tiền sử đau khớp mạn tính hoặc có sức cầm nắm tay giảm cũng được ghi nhận là có liên quan đến nguy cơ loãng xương cao hơn. Hậu quả nghiêm trọng nhất không nằm ở những cơn đau âm ỉ, mà là các ca gãy xương tại những vị trí hiểm yếu như cổ xương đùi, cột sống và cổ tay.

Khi nào phụ nữ 45 - 69 tuổi cần đo mật độ xương?

Thay vì chờ đến khi có triệu chứng đau hoặc gãy xương mới đi khám, việc tầm soát sớm giúp xác định chính xác giai đoạn của bệnh để có can thiệp kịp thời. Phụ nữ ≥65 tuổi thường được khuyến cáo sàng lọc bằng DXA, phụ nữ sau mãn kinh dưới 65 tuổi cần đánh giá yếu tố nguy cơ để quyết định đo.

Những đối tượng sau đây được ưu tiên chỉ định đo mật độ xương DXA:

• Phụ nữ trong giai đoạn mãn kinh có các yếu tố nguy cơ cao như: Tuổi cao, di truyền, hút thuốc, hoặc có thể trạng quá gầy.
• Những người sử dụng một số loại thuốc gây ảnh hưởng đến sức khỏe xương.
• Người có tiền sử gãy xương do chấn thương nhẹ (gãy xương fragility).

Trong trường hợp chưa thể tiếp cận với máy đo mật độ xương, các bác sĩ có thể sử dụng công cụ FRAX để đánh giá. Đây là công cụ tính toán xác suất gãy xương chính và gãy xương hông trong vòng 10 năm tới dựa trên các yếu tố lâm sàng. FRAX giúp phân loại nhóm đối tượng có nguy cơ cao để ưu tiên thực hiện đo DXA một cách hiệu quả và kinh tế hơn.

Đo mật độ xương DXA là gì và có ý nghĩa như thế nào?

Đo mật độ xương bằng phương pháp hấp thụ tia X năng lượng kép (DXA - Dual-energy X-ray absorptiometry) hiện được coi là tiêu chuẩn vàng trong chẩn đoán loãng xương. Phương pháp này đo khối lượng khoáng chất của xương trên một diện tích bề mặt, thường tập trung vào cột sống thắt lưng và cổ xương đùi.

Kết quả của DXA không chỉ là một con số tuyệt đối mà được chuẩn hóa thành chỉ số T-score. Chỉ số này so sánh mật độ xương của người bệnh với mật độ xương trung bình của một người trưởng thành trẻ tuổi khỏe mạnh.

Cách đọc chỉ số T-score theo tiêu chuẩn của Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) như sau:

• Xương bình thường: T-score từ -1 SD trở lên.
• Thiếu xương (Osteopenia): T-score nằm trong khoảng từ -1 SD đến -2,5 SD.
• Loãng xương (Osteoporosis): T-score ≤ -2,5 SD.
• Loãng xương nặng: T-score ≤ −2,5 kèm tiền căn hoặc hiện tại có gãy xương do chấn thương nhẹ.

Một lưu ý nhỏ cho người đọc là giá trị BMD (mật độ khoáng xương) có thể có sự khác biệt tùy thuộc vào hệ thống máy DXA của từng phòng labo. Vì vậy, để theo dõi tiến triển của bệnh, tốt nhất nên thực hiện đo định kỳ tại cùng một cơ sở y tế với cùng một thiết bị.

Phân loại T-score này chủ yếu áp dụng cho phụ nữ sau mãn kinh và nam giới từ 50 tuổi trở lên. Với phụ nữ trước mãn kinh, ưu tiên sử dụng Z-score và không chẩn đoán loãng xương chỉ dựa trên BMD đơn thuần.

Chỉ bổ sung canxi và vitamin D có đủ để phòng loãng xương?

Đây là hiểu lầm phổ biến nhất ở phụ nữ trung niên. Canxi và vitamin D đóng vai trò là nền tảng dinh dưỡng, nhưng chúng không phải là thuốc điều trị bệnh lý loãng xương.

Canxi chiếm 99% trong xương và răng, nên việc thiếu hụt chất này trực tiếp làm xương yếu đi và tăng nguy cơ gãy xương. Vitamin D lại là "chìa khóa" giúp ruột hấp thụ canxi hiệu quả; nếu thiếu vitamin D, cơ thể sẽ huy động canxi từ xương vào máu, khiến xương bị xốp hơn. Do đó, bổ sung canxi và vitamin D là chiến lược dự phòng cần thiết, đặc biệt cho những người không đáp ứng đủ nhu cầu dinh dưỡng từ thực phẩm hàng ngày.

Tuy nhiên, khi một người đã được chẩn đoán loãng xương (T-score ≤ -2,5), việc chỉ uống canxi là không đủ. Bổ sung dưỡng chất lúc này chỉ đóng vai trò là liệu pháp hỗ trợ (adjunct therapy). Để thực sự ngăn chặn gãy xương và cải thiện mật độ xương, bệnh nhân cần các loại thuốc chuyên biệt như thuốc chống hủy xương hoặc thuốc tạo xương theo chỉ định của bác sĩ.

Làm gì để giảm nguy cơ loãng xương và gãy xương?

Việc bảo vệ xương cần một kế hoạch cá nhân hóa, kết hợp giữa dinh dưỡng, lối sống và can thiệp y khoa khi cần thiết.

Về mặt dinh dưỡng và lối sống, phụ nữ từ 45 - 69 tuổi nên:

• Đảm bảo đủ lượng canxi từ sữa, phô mai, rau lá xanh và vitamin D từ cá béo, trứng hoặc ánh nắng mặt trời.
• Duy trì hoạt động thể chất thường xuyên và thực hiện các chương trình tập luyện tăng cường sức mạnh cơ bắp.
• Tuyệt đối tránh hút thuốc lá và hạn chế uống rượu bia quá mức vì đây là những yếu tố làm tăng tốc độ mất xương.

Đối với những người đã có nguy cơ cao hoặc đã bị loãng xương, phác đồ điều trị sẽ phức tạp hơn. Theo bác sĩ Lê Ngọc Cát Tường: “Quyết định điều trị không chỉ dựa vào chỉ số T-score mà còn phải xem xét tổng thể các yếu tố nguy cơ, tiền sử gãy xương và sức khỏe chung của bệnh nhân để lựa chọn loại thuốc phù hợp nhất, tránh tác dụng phụ không mong muốn.”

Khi đó, sự phối hợp giữa thuốc điều trị đặc hiệu và bổ sung canxi/vitamin D sẽ tạo ra hiệu quả bảo vệ tối ưu, giúp giảm thiểu nguy cơ tàn phế do gãy xương.

Loãng xương ở phụ nữ 45 - 69 tuổi cần được quan tâm và đánh giá sớm, đặc biệt trong giai đoạn tiền mãn kinh và mãn kinh khi mật độ xương có thể suy giảm. Bổ sung canxi và vitamin D có thể hỗ trợ sức khỏe xương, nhưng không thay thế việc tầm soát bằng phương pháp đo mật độ xương DXA khi có chỉ định.

Trao đổi với bác sĩ chuyên khoa nội tiết hoặc cơ xương khớp để đánh giá các yếu tố nguy cơ và xem bạn có cần thực hiện đo mật độ xương DXA hay không.

Tình huống mở đầu mang tính minh họa, không đại diện cho một cá nhân cụ thể.