Ngộ độc cá nóc: Triệu chứng, phân độ, cách xử trí và phòng ngừa

Cá nóc là loài cá gây nhiều tranh cãi khi vừa giàu dưỡng chất, vừa chứa chất kịch độc. Trong những nhà hàng sang trọng ở Nhật Bản, cá nóc vẫn được dùng để chế biến sushi hay sashimi. Còn tại Việt Nam, có không ít vụ ngộ độc cá nóc xảy ra với hậu quả thương tâm. Vậy nguyên nhân gây ngộ độc là gì? Xử trí như thế nào khi ngộ độc cá nóc?

Tình trạng ngộ độc cá nóc là gì?

Cá nóc, còn gọi là cá đùi gà, cá cóc hay cá bống biển, hiện nay có hơn 400 loài trên toàn thế giới, trong đó Việt Nam ghi nhận khoảng 66 loài, với 40 loài có độc. Thịt cá nóc được các chuyên gia ẩm thực đánh giá là thơm ngon, ngọt thịt và dai. Khi chế biến đúng kỹ thuật, đây là một món ăn hấp dẫn. Tuy nhiên, nếu chế biến sai cách, cá nóc có thể gây ngộ độc nghiêm trọng, thậm chí tử vong. Ở Việt Nam, do quy trình chế biến chưa được kiểm soát chặt chẽ, nên vẫn còn nhiều trường hợp ngộ độc cá nóc xảy ra.

Độc tố cá nóc chủ yếu tập trung ở nội tạng, túi tinh, cơ bụng và đặc biệt là trứng cá. Mức độ độc khác nhau tùy loài. Tetrodotoxin là thành phần độc chính, được hình thành nhờ các vi khuẩn cộng sinh trên cá nóc. Loại độc này thường nhiều nhất ở nội tạng và buồng trứng, trong khi thịt cá nếu chế biến đúng cách sẽ không còn độc tố và an toàn cho người sử dụng.

Ngộ độc cá nóc xảy ra khi cơ thể hấp thụ tetrodotoxin - một chất độc cực mạnh. Tetrodotoxin tập trung chủ yếu ở trứng, ruột và tinh hoàn của cá. Đây không phải là protein, tan trong nước và không bị phân hủy bởi nhiệt, nhưng có thể bị bất hoạt trong môi trường acid hoặc kiềm mạnh. Khi vào cơ thể qua đường tiêu hóa, độc tố được hấp thu nhanh chóng, tác động trực tiếp lên hệ thần kinh bằng cách ức chế các kênh natri ở cơ vân. Hậu quả là quá trình dẫn truyền xung động thần kinh bị gián đoạn, gây liệt cơ, suy hô hấp và ảnh hưởng nghiêm trọng đến chức năng thần kinh.

Các triệu chứng ngộ độc cá nóc

Các biểu hiện ngộ độc cá nóc thường xuất hiện từ khoảng 10 đến 45 phút sau khi người bệnh ăn phải cá nóc chứa độc tố, bao gồm cả cá tươi, cá khô hay các chế phẩm như ruốc cá. Triệu chứng ban đầu thường là cảm giác tê ở môi, lưỡi và xung quanh miệng, đi kèm với hiện tượng tăng tiết nước bọt, buồn nôn, nôn ói. Người bệnh có thể cảm nhận rõ rệt các dấu hiệu khó chịu khác như:

• Cảm giác mệt mỏi, chóng mặt, hoa mắt, mất thăng bằng;
• Khó khăn trong việc phát âm, nói lắp hoặc không trôi chảy;
• Ngón tay, bàn tay, bàn chân xuất hiện cảm giác tê yếu, mất sức;
• Giảm hoặc mất phản xạ;
• Huyết áp giảm nghiêm trọng, có thể dẫn tới choáng và mất ý thức.

Trong vòng 4 - 6 giờ tiếp theo, nếu không được xử trí kịp thời, các triệu chứng này có thể tiến triển nhanh chóng và nghiêm trọng hơn. Người bệnh có nguy cơ bị tê liệt cơ, suy giảm nhận thức, mất khả năng tự chủ vận động, cuối cùng dẫn đến suy hô hấp và tử vong nếu không được can thiệp y tế khẩn cấp.

Đặc biệt, độc tố trong cá nóc tác động trực tiếp lên hệ thần kinh, làm rối loạn dẫn truyền thần kinh và ức chế chức năng cơ hô hấp, vì vậy việc cấp cứu sớm và hỗ trợ hô hấp là vô cùng quan trọng.

Phân độ ngộ độc cá nóc

Độc tố tetrodotoxin trong cá nóc khi đi vào cơ thể có thể gây ra những biểu hiện khác nhau tùy vào 4 cấp độ ngộ độc gồm:

• Cấp độ 1: Ở cấp độ nhẹ nhất, người nhiễm độc có cảm giác tê bì quanh miệng, tăng tiết nước bọt, có triệu chứng rối loạn tiêu hóa như tiêu chảy và buồn nôn.
• Cấp độ 2: Nạn nhân có triệu chứng tê bì lưỡi rồi lan dần lên mặt, cổ, tay, chân và các vùng khác trên cơ thể. Dần dần sẽ diễn tiến thành trạng thái nói ngọng, liệt chức năng vận động. Biểu hiện đi kèm có thể là vã mồ hôi toàn thân, đau đầu nhưng mọi phản xạ vẫn đáp ứng bình thường.
• Cấp độ 3: Ở cấp độ ngộ độc nặng, nạn nhân xuất hiện triệu chứng toàn thân liệt mềm hoặc co giật, không nói được thành tiếng. Biểu hiện suy hô hấp xuất hiện, đồng tử giãn hết mức và mắt mất phản xạ ánh sáng. Lúc này nạn nhân có thể vẫn còn tỉnh.
• Cấp độ 4: Đây là cấp độ ngộ độc cá nóc nguy kịch nhất. Bệnh nhân bị suy hô hấp nặng, tim loạn nhịp và rơi vào trạng thái hôn mê.

Cách xử trí khi bị ngộ độc cá nóc

Việc xử trí ngộ độc cá nóc cần tuân theo nguyên tắc cơ bản: Hạn chế tối đa lượng độc tố tiếp tục được hấp thu vào cơ thể, xử lý các triệu chứng xuất hiện và can thiệp khẩn cấp khi người bệnh có dấu hiệu nặng để bảo đảm an toàn tính mạng.

Khi phát hiện người bị ngộ độc cá nóc, có thể sơ cứu nhanh như sau:

Hỗ trợ người bệnh nôn để tống hết thức ăn đã ăn trước đó ra ngoài. Có thể kích thích nôn, đồng thời đặt người bệnh ở tư thế ngồi thẳng hoặc nằm nghiêng để tránh nguy cơ sặc vào đường thở.

Nếu bệnh nhân còn tỉnh táo, có thể cho sử dụng than hoạt tính trong vòng 1 giờ sau khi ăn, liều lượng điều chỉnh theo độ tuổi và cân nặng:

• Trẻ dưới 1 tuổi: Dùng 1 g than hoạt tính/kg cân nặng, pha với 50 ml nước.
• Trẻ dưới 12 tuổi: Dùng 25 g than hoạt tính pha với 200 ml nước.
• Người lớn: Dùng 30 g than hoạt tính pha với 300 ml nước.

Trong trường hợp người bệnh khó thở, thở chậm hoặc ngừng thở, cần tiến hành hô hấp nhân tạo hoặc thổi ngạt ngay lập tức để duy trì chức năng hô hấp.

Để phòng tránh ngộ độc, tuyệt đối không sử dụng cá nóc hoặc các sản phẩm từ cá nóc nếu không xác định được nguồn gốc. Khi ăn cá nóc tại nhà hàng, cần lựa chọn cơ sở uy tín, có đầu bếp được đào tạo bài bản về kỹ thuật xử lý và chế biến cá nóc an toàn.

Nên làm gì sau khi bị ngộ độc cá nóc?

Sau khi nghi ngờ bị ngộ độc cá nóc, người bệnh cần nhanh chóng được đưa đến cơ sở y tế gần nhất để được xử trí kịp thời. Tetrodotoxin là độc chất có khả năng gây liệt cơ và suy hô hấp rất nhanh, do đó việc chậm trễ có thể dẫn đến nguy hiểm tính mạng.

Tại bệnh viện, bác sĩ sẽ tiến hành hỗ trợ hô hấp, theo dõi chức năng tim - phổi, sử dụng than hoạt tính nếu còn trong thời gian cho phép và can thiệp tích cực để hạn chế độc tố lan rộng. Việc tự xử lý tại nhà thường không đủ an toàn, vì vậy đưa người bệnh đến bệnh viện ngay lập tức là biện pháp quan trọng nhất để tăng cơ hội sống sót.

Cách phòng ngừa tình trạng ngộ độc cá nóc

Hiện nay, độc tố tetrodotoxin từ cá nóc chưa có thuốc đặc trị. Cách tốt nhất để mỗi người tự bảo vệ sức khỏe và tính mạng của mình là phòng tránh nguy cơ ngộ độc.

• Ngư dân nên biết cách nhận biết loại cá nóc để loại bỏ ngay khi kéo lưới hoặc thu gom lại để xử lý.
• Ngư dân không nên bán cá nóc hay các sản phẩm chế biến từ cá nóc như khô cá nóc, ruốc cá nóc, chả cá nóc…
• Người dân không ăn cá nóc, cá có hình dáng giống cá nóc (nếu không biết rõ cách xác định).

Ngộ độc cá nóc vô cùng nguy hiểm và dễ dẫn đến tử vong. Nhưng thực tế vẫn còn một bộ phận người dân vì thiếu thông tin nên vẫn mua bán, sử dụng cá nóc. Hy vọng những kiến thức trên có thể giúp bạn bảo vệ tốt nhất cho sức khỏe của bản thân và những người xung quanh trước loài cá có độc tố cực mạnh này.