Ngộ độc khí N₂O là gì? Tác hại, triệu chứng và cách phòng ngừa

Trong những năm gần đây, N₂O - loại khí giải trí được gọi là “bóng cười” - trở thành trào lưu tại các quán bar, vũ trường và các khu vui chơi giải trí. Tuy mang lại cảm giác hưng phấn, thoải mái tạm thời, khí N₂O nếu sử dụng quá liều hoặc kéo dài có thể gây ra những hậu quả nghiêm trọng cho cơ thể.

Ngộ độc khí N₂O là gì?

Khí Nitrous Oxide (N₂O), thường gọi là khí cười, là một chất vô cơ không màu, có vị ngọt nhẹ. Khi hít phải, N₂O có thể gây hưng phấn, cười và ảo giác tạm thời. Đây là chất có tác dụng gây hưng phấn, có khả năng gây lệ thuộc tâm lý và hành vi lạm dụng, với một số đặc điểm chồng lấp với các rối loạn sử dụng chất.

Trong y học, N₂O được sử dụng với mục đích gây mê, gây tê và giảm lo âu trong các thủ thuật, phẫu thuật. Tuy nhiên, hiện nay, khí cười cũng bị sử dụng trái phép với mục đích giải trí, đặc biệt phổ biến trong giới trẻ, bởi việc mua và sử dụng tương đối dễ dàng.

Ngộ độc khí N₂O xảy ra khi hít phải lượng lớn hoặc sử dụng liên tục trong thời gian dài. Tình trạng này có thể gây ra những tác động nghiêm trọng đến sức khỏe, từ các triệu chứng thần kinh nhẹ như tê bì, rối loạn giấc ngủ, đến những biến chứng nặng như tổn thương tủy sống, liệt chi, rối loạn tim mạch, thậm chí đe dọa tính mạng.

Các biểu hiện của ngộ độc khí N₂O

Triệu chứng ngộ độc khí Nitrous Oxide (N₂O) phụ thuộc vào liều lượng và thời gian tiếp xúc. Người sử dụng kéo dài hoặc với tần suất cao có nguy cơ tổn thương hệ thần kinh, rối loạn tâm thần và nhiều biến chứng nguy cấp.

Triệu chứng ngộ độc cấp tính

Xuất hiện ngay sau khi hít khí cười với liều cao hoặc trong không gian kín:

• Chóng mặt, lâng lâng, choáng váng.
• Mất thăng bằng, dễ té ngã, phản xạ giảm.
• Rối loạn hành vi: Cười nhiều, kích thích, không kiểm soát được hành động.
• Thiếu oxy: Tím tái, khó thở, thở nhanh nông.
• Rối loạn ý thức: Phản ứng chậm, lơ mơ, thậm chí ngất hoặc hôn mê do thiếu oxy não.

Triệu chứng ngộ độc mạn tính

Gặp ở người sử dụng kéo dài nhiều tuần - nhiều tháng, nhất là lạm dụng với tần suất cao:

• Tổn thương hệ thần kinh trung ương và tủy sống: Khí N₂O bất hoạt vitamin B12, dẫn đến thoái hóa myelin. Người bệnh thường xuất hiện tê bì bàn tay, bàn chân, yếu cơ, giảm lực chi và gặp khó khăn khi đi lại. Dáng đi loạng choạng, đứng không vững và rối loạn cảm giác sâu cũng là những biểu hiện thường gặp. Hình ảnh MRI điển hình cho thấy tổn thương bó cột sau tủy cổ tạo hình “V ngược”, lan rộng từ C2 đến C7, phản ánh tình trạng tê bì, đau nhức và mất khả năng vận động sau thời gian dài lạm dụng bóng cười.
• Tổn thương thần kinh ngoại biên: Biểu hiện qua cảm giác tê buốt, dị cảm lan từ đầu chi lên cẳng tay và cẳng chân. Nếu không được điều trị kịp thời, tình trạng này có thể tiến triển thành liệt nhẹ hoặc liệt hoàn toàn. Bên cạnh đó, người bệnh thường gặp thiếu máu hồng cầu khổng lồ, giảm nặng vitamin B12, dẫn đến mệt mỏi, lừ đừ và suy nhược cơ thể.
• Tác động trực tiếp lên hệ thần kinh: Do tác động trực tiếp lên hệ thần kinh, người lạm dụng N₂O thường suy giảm trí nhớ, giảm tập trung, phản ứng chậm và giao tiếp kém. Họ cũng có thể gặp rối loạn lo âu, mất ngủ, xuất hiện ảo giác, hoang tưởng và rối loạn hành vi liên quan đến việc sử dụng chất.
• Rối loạn tim mạch - hô hấp: Rối loạn tim mạch - hô hấp là biến chứng nguy hiểm của việc lạm dụng N₂O. Người bệnh có thể rối loạn nhịp tim, hạ huyết áp, khó thở, đặc biệt với người có bệnh tim mạch hoặc hen suyễn. Hít khí trong phòng kín có thể dẫn đến suy hô hấp cấp và tử vong.

Phòng ngừa ngộ độc khí N₂O

Để ngăn chặn tình trạng lạm dụng khí N₂O - thường được sử dụng dưới dạng “bóng cười” tại các cơ sở vui chơi giải trí - Bộ Y tế khuyến cáo người dân và các cơ quan quản lý cần chủ động thực hiện đồng bộ nhiều biện pháp nhằm bảo vệ sức khỏe cộng đồng và hạn chế các hệ lụy xã hội.

Tăng cường quản lý sản xuất, kinh doanh và sử dụng N₂O:

• Các cơ sở nhập khẩu, kinh doanh, sang chiết khí N₂O phải tuân thủ nghiêm các quy định quản lý hóa chất và quy định về phụ gia thực phẩm khi sử dụng N₂O cho mục đích công nghiệp hoặc chế biến thực phẩm.
• Doanh nghiệp bắt buộc khai báo nhập khẩu và mục đích sử dụng; việc kiểm tra phải đảm bảo truy xuất được đầy đủ người bán - người mua theo quy định của cơ quan chức năng.
• Cần xử lý nghiêm các trường hợp buôn bán trái phép, sử dụng sai mục đích hoặc lạm dụng khí N₂O tại các điểm vui chơi, giải trí.

Kiểm soát chặt chẽ các cơ sở dịch vụ giải trí:

• Tăng cường thanh tra tại quán bar, vũ trường, karaoke, nhà hàng, rạp chiếu phim và các khu vui chơi - nơi dễ phát sinh việc sử dụng “bóng cười”.
• Ban hành các quy định, chế tài cụ thể nhằm ngăn ngừa việc lưu hành, cung cấp hoặc sử dụng khí N₂O trong những địa điểm này.
• Yêu cầu chủ cơ sở giải trí cam kết không buôn bán hoặc cho khách sử dụng bóng cười, đồng thời chịu trách nhiệm nếu để xảy ra vi phạm.

Nâng cao nhận thức cộng đồng, đặc biệt là giới trẻ:

• Đẩy mạnh các hoạt động truyền thông tại trường học, khu dân cư, trung tâm văn hóa nhằm cung cấp thông tin chính xác về tác hại thần kinh, tâm thần và thể chất của N₂O.
• Giáo dục thanh thiếu niên về nguy cơ rối loạn nhận thức, hành vi và tâm thần, ảo giác, suy nhược cơ thể, tổn thương thần kinh, và các biến chứng lâu dài do sử dụng khí N₂O sai cách.
• Khuyến khích gia đình, nhà trường và cộng đồng giám sát và hỗ trợ những học sinh, sinh viên có nguy cơ sử dụng bóng cười.

Không sử dụng khí N₂O ngoài mục đích y tế, công nghiệp và thực phẩm:

• Chỉ sử dụng N₂O trong các lĩnh vực được pháp luật cho phép như: sản xuất công nghiệp, chế biến thực phẩm theo tiêu chuẩn Codex hoặc sử dụng y tế khi có chỉ định của bác sĩ.
• Tuyệt đối không tự ý hít khí N₂O tại các điểm vui chơi hoặc mua sử dụng tại nhà.

Cảnh giác với dấu hiệu lạm dụng và can thiệp sớm:

• Khi nhận thấy người thân hoặc học sinh có biểu hiện như: Cười vô cớ, thay đổi cảm xúc, mệt mỏi kéo dài, đau đầu, mất ngủ, tê tay chân, giảm tập trung… cần tư vấn đi khám sớm để được kiểm tra tổn thương thần kinh do N₂O.
• Cộng đồng và trường học cần phối hợp với cơ quan chức năng trong việc phát hiện địa điểm kinh doanh hoặc sử dụng bóng cười trái phép.

Ngộ độc khí N₂O là mối đe dọa thực sự đối với sức khỏe con người. Việc hiểu rõ các triệu chứng, hậu quả và cơ chế tác động của khí N₂O giúp người dùng phòng ngừa rủi ro, đồng thời nâng cao nhận thức cộng đồng, đặc biệt ở giới trẻ, về tác hại của việc lạm dụng chất này. Phòng ngừa và giáo dục đúng cách chính là biện pháp hiệu quả nhất để giảm thiểu những ảnh hưởng nguy hiểm đến sức khỏe do ngộ độc khí cười.