Ngồi lâu có thể tăng nguy cơ huyết khối: Khi nào cần đi khám?

Một ngày làm việc kéo dài trước máy tính hoặc chuyến bay nhiều giờ có thể khiến nhiều người cảm thấy mỏi lưng, tê chân và nặng bắp chân. Những biểu hiện này thường liên quan đến việc duy trì một tư thế quá lâu, nhưng trong một số trường hợp, chúng cũng có thể là dấu hiệu cần chú ý.

Ngồi lâu và ít vận động có thể làm tăng nguy cơ huyết khối tĩnh mạch sâu, tình trạng cục máu đông hình thành trong các tĩnh mạch nằm sâu, thường gặp ở chân. Bệnh có thể gây sưng, đau hoặc nóng đỏ một bên chân, nhưng đôi khi không có triệu chứng rõ ràng.

Theo bác sĩ Lê Ngọc Cát Tường, thuộc Đội ngũ chuyên môn Long Châu: “Việc nhầm lẫn giữa mỏi cơ do ngồi lâu và các dấu hiệu sớm của huyết khối là một sai lầm phổ biến, bởi huyết khối tĩnh mạch sâu thường diễn tiến âm thầm cho đến khi gây ra những biến chứng nghiêm trọng.”

Để bảo vệ sức khỏe, việc hiểu rõ cơ chế hình thành cục máu đông và nhận diện đúng tín hiệu cảnh báo từ cơ thể là điều vô cùng cần thiết.

Vì sao ngồi lâu có thể làm tăng nguy cơ hình thành cục máu đông?

Huyết khối tĩnh mạch sâu (DVT) là tình trạng hình thành cục máu đông trong các tĩnh mạch sâu, thường gặp nhất là ở chi dưới. Đây là một phần của bệnh lý thuyên tắc huyết khối tĩnh mạch (VTE), một gánh nặng bệnh tật lớn trên toàn cầu.

Nguyên nhân cốt lõi nằm ở cơ chế lưu thông máu. Bình thường, các cơ bắp ở chân khi vận động sẽ co bóp, đóng vai trò như những chiếc bơm đẩy máu tĩnh mạch từ dưới chân ngược lên tim. Khi chúng ta ngồi bất động trong nhiều giờ, quá trình bơm này bị ngưng trệ, dẫn đến tình trạng ứ trệ tĩnh mạch (stasis).

Huyết khối tĩnh mạch sâu (DVT) liên quan đến tam chứng Virchow: Ứ trệ dòng máu, tăng đông và tổn thương/rối loạn chức năng nội mô từ đó tạo thành cục huyết khối. Bằng chứng y khoa cho thấy việc giảm tình trạng ứ trệ tĩnh mạch ở chân và duy trì vận động thường xuyên có liên quan đến việc giảm nguy cơ thuyên tắc huyết khối tĩnh mạch. Nếu không được phát hiện và điều trị, cục máu đông này có thể bong ra, di chuyển theo dòng máu về phổi, gây ra thuyên tắc phổi (PE), một biến chứng có tỷ lệ tử vong cao.

Những ai cần chú ý nguy cơ huyết khối khi ngồi lâu?

Dù bất kỳ ai ngồi lâu cũng có thể gặp rủi ro, nhưng có những nhóm đối tượng có nguy cơ huyết khối cao hơn do sự kết hợp của nhiều yếu tố.

Đầu tiên là những người thường xuyên di chuyển đường dài. Hội chứng "Economy Class" là thuật ngữ dùng để chỉ các sự kiện huyết khối xảy ra ở hành khách trên các chuyến bay dài khi ngồi khoang phổ thông hoặc ngay cả khi đi ô tô, xe khách hay tàu nhiều giờ, gây tăng nguy cơ DVT và thuyên tắc phổi. Tình trạng này không chỉ ảnh hưởng đến hành khách mà còn có thể xảy ra với cả phi hành đoàn.

Bên cạnh đó, một số yếu tố bệnh lý và sinh lý làm tăng khả năng đông máu, bao gồm:

• Người đang điều trị ung thư hoặc có khối u hoạt động.
• Phụ nữ trong giai đoạn mang thai.
• Người có tiền sử giãn tĩnh mạch.
• Những bệnh nhân vừa trải qua phẫu thuật, đặc biệt là phẫu thuật vùng bụng hoặc đại trực tràng.

Trong những trường hợp này, việc ngồi lâu hoặc bất động sau phẫu thuật trở thành yếu tố nguy cơ cao hình thành cục máu đông.

Dấu hiệu nào cảnh báo huyết khối tĩnh mạch sâu?

Huyết khối tĩnh mạch sâu thường có biểu hiện không đặc hiệu, khiến người bệnh dễ chủ quan. Tuy nhiên, khi cục máu đông hình thành và gây tắc nghẽn, cơ thể sẽ phát ra các tín hiệu lâm sàng điển hình ở chi dưới.

Người bệnh thường nhận thấy một hoặc cả hai chân có biểu hiện sưng phù, cảm giác đau nhức hoặc căng tức bắp chân. Vùng da tại vị trí huyết khối có thể trở nên đỏ hoặc ấm hơn so với vùng da xung quanh. Đáng lưu ý, những triệu chứng này đôi khi bị nhầm lẫn với chuột rút hoặc mỏi cơ thông thường.

Làm gì để giảm nguy cơ huyết khối khi phải ngồi lâu?

Để phòng ngừa, nguyên tắc vàng là phá vỡ trạng thái bất động. Việc vận động thường xuyên và tập thể dục giúp cải thiện lưu thông máu, giảm tình trạng ứ trệ tĩnh mạch và có tác dụng chống huyết khối hệ thống.

Đối với nhân viên văn phòng hoặc người lái xe đường dài, bạn có thể áp dụng các biện pháp sau:

• Cứ mỗi 1 - 2 giờ, hãy đứng dậy đi lại hoặc thực hiện các bài tập xoay cổ chân, gập duỗi bắp chân ngay tại chỗ.
• Duy trì đủ nước theo nhu cầu cơ thể, tuy nhiên không xem uống nhiều nước là biện pháp thay thế vận động hoặc dự phòng huyết khối theo chỉ định.
• Sử dụng vớ áp lực (graduated compression stockings) trong một số trường hợp cụ thể. Đối với người có nguy cơ huyết khối cao, chẳng hạn từng bị huyết khối tĩnh mạch, mới phẫu thuật, đang mắc ung thư hoặc có nhiều yếu tố nguy cơ phối hợp, bác sĩ có thể cân nhắc vớ áp lực y khoa hoặc biện pháp dự phòng khác tùy trường hợp.

Việc lựa chọn phương pháp phòng ngừa nào phụ thuộc vào mức độ rủi ro của mỗi cá nhân. Bác sĩ Lê Ngọc Cát Tường: "Không nên tự ý mua và sử dụng vớ áp lực cường độ cao nếu chưa có chỉ định, vì áp lực không phù hợp có thể gây tác dụng ngược hoặc không đem lại hiệu quả bảo vệ."

Khi nào cần đi khám hoặc cấp cứu vì nghi ngờ huyết khối?

Việc phân biệt giữa một cơn mỏi chân thông thường và một tình trạng cấp cứu y khoa là chìa khóa để cứu sống bệnh nhân.

Trường hợp cần đi khám sớm: Nếu xuất hiện sưng, đau, căng tức hoặc nóng đỏ một bên chân, đặc biệt sau thời gian bất động kéo dài hoặc khi có các yếu tố nguy cơ huyết khối, người bệnh nên được đánh giá y tế sớm, tốt nhất trong ngày. Tại đây, bác sĩ có thể chỉ định:

• Xét nghiệm D-dimer: Đây là một biomarker giúp sàng lọc và loại trừ huyết khối tĩnh mạch sâu (Không dùng độc lập để chẩn đoán hay loại trừ DVT ở mọi bệnh nhân).
• Siêu âm Doppler tĩnh mạch: Đây là tiêu chuẩn chẩn đoán quan trọng, giúp bác sĩ quan sát trực tiếp dòng máu và phát hiện cục huyết khối trong lòng mạch.

Trường hợp cần cấp cứu ngay lập tức: Khi cục máu đông di chuyển từ chân lên phổi gây thuyên tắc phổi (PE), tình trạng này trở thành cấp cứu khẩn cấp. Hãy nhập viện ngay nếu xuất hiện các dấu hiệu:

• Khó thở đột ngột hoặc hụt hơi.
• Đau ngực khi hít thở sâu.
• Nhịp tim nhanh, ho ra máu hoặc chóng mặt, ngất xỉu.

Vì các triệu chứng của thuyên tắc phổi có thể không đặc hiệu hoặc chồng lấp với các vấn đề sức khỏe khác, việc chẩn đoán sớm thông qua các công cụ như chụp CT động mạch phổi có thuốc cản quang (CTPA) là vô cùng quan trọng để kịp thời điều trị.

Nguy cơ huyết khối do ngồi lâu không phải là điều không thể tránh khỏi, mà là hệ quả của thói quen bất động. Thay vì chấp nhận cảm giác mỏi chân như một phần của công việc, hãy chủ động vận động và lắng nghe những tín hiệu cảnh báo từ cơ thể để ngăn chặn những biến chứng nguy hiểm.

Trao đổi với bác sĩ chuyên khoa tim mạch hoặc mạch máu để đánh giá yếu tố nguy cơ và nhận tư vấn về biện pháp phòng ngừa huyết khối phù hợp với thể trạng.

Tình huống mở đầu mang tính minh họa, không đại diện cho một cá nhân cụ thể.