Những dấu hiệu nhận biết sớm hen phế quản cấp tính để tránh suy hô hấp

Hen phế quản là bệnh lý hô hấp mạn tính thường gặp, có thể xuất hiện những đợt bùng phát đột ngột gây khó thở dữ dội. Khi cơn kịch phát xảy ra, người bệnh có thể rơi vào tình trạng suy hô hấp nếu không xử trí kịp thời. Vì vậy, việc nhận diện sớm và hiểu đúng về Hen phế quản cấp tính có ý nghĩa rất quan trọng trong thực hành lâm sàng.

Nguyên nhân gây hen phế quản cấp tính

Tại Việt Nam, hen phế quản là bệnh lý hô hấp khá phổ biến, ước tính ảnh hưởng đến khoảng 5% dân số, tương đương hơn 4 triệu người. Bệnh gặp ở nhiều lứa tuổi, nhưng trẻ em chiếm tỷ lệ đáng kể. Nhóm tuổi 12 - 13 được ghi nhận có số ca mắc cao hơn so với các nhóm tuổi khác.

Cơn Hen phế quản cấp tính có thể khởi phát do nhiều yếu tố khác nhau, đôi khi là sự phối hợp của nhiều tác nhân cùng lúc. Những yếu tố thường gặp gồm:

• Dị nguyên đường hô hấp: Hít phải bụi nhà, phấn hoa, lông động vật hoặc nấm mốc có thể kích hoạt phản ứng co thắt phế quản ở người có cơ địa dị ứng.
• Nhiễm virus hô hấp: Các bệnh như cảm lạnh, cúm làm niêm mạc đường thở viêm và tăng tính phản ứng, từ đó dễ làm bùng phát cơn hen.
• Khói thuốc lá: Hút thuốc chủ động hoặc hít khói thuốc thụ động đều làm tổn thương niêm mạc phế quản và giảm đáp ứng với thuốc điều trị, đặc biệt là corticosteroid.
• Một số thuốc: Nhóm NSAIDs, aspirin hoặc thuốc chẹn beta có thể làm triệu chứng hen nặng lên ở người nhạy cảm. Thực tế cho thấy một tỷ lệ không nhỏ bệnh nhân hen nặng có tiền sử sử dụng aspirin trước đó.
• Chất kích thích và rượu: Việc sử dụng heroin, cocaine hoặc đồ uống có cồn có thể làm tăng nguy cơ xuất hiện cơn hen dữ dội.
• Gắng sức quá mức: Vận động mạnh, nhất là trong môi trường lạnh và khô, dễ gây co thắt phế quản ở người có bệnh nền hen.
• Giảm liều corticoid đột ngột: Người điều trị dài ngày nếu ngưng hoặc giảm liều nhanh có thể gặp phản ứng bùng phát triệu chứng.
• Lạm dụng thuốc giãn phế quản tác dụng nhanh: Sử dụng quá nhiều thuốc cường giao cảm có thể gây hiện tượng đáp ứng nghịch, làm cơn hen trầm trọng hơn.
• Yếu tố khác: Nhiễm trùng hô hấp trên, không khí lạnh, khô hoặc bệnh trào ngược dạ dày - thực quản cũng là những yếu tố góp phần khởi phát cơn hen.

Trong thực tế lâm sàng, không phải lúc nào cũng xác định được chính xác một nguyên nhân duy nhất. Hen phế quản cấp tính thường là kết quả của chuỗi phản ứng phức tạp giữa cơ địa người bệnh và các yếu tố kích thích từ môi trường.

Dấu hiệu nhận biết cơn Hen phế quản cấp tính

Cơn hen có thể xuất hiện đột ngột với biểu hiện rầm rộ, nhưng cũng có trường hợp khởi phát âm thầm rồi tăng dần mức độ nặng. Nếu không được xử trí kịp thời, tình trạng co thắt phế quản và viêm đường thở có thể nhanh chóng làm suy giảm thông khí. Những biểu hiện thường gặp gồm:

• Khó thở: Người bệnh cảm thấy thiếu hơi, thở gấp hoặc phải gắng sức để hít vào – thở ra. Khi cơn nặng, bệnh nhân có thể bồn chồn, vã mồ hôi, chỉ nói được từng cụm từ ngắn do không đủ hơi.
• Khò khè: Xuất hiện tiếng rít khi thở, rõ nhất ở thì thở ra. Đây là dấu hiệu điển hình do luồng khí đi qua đường thở bị hẹp.
• Ho: Thường đi kèm khó thở, hay xuất hiện về đêm hoặc gần sáng, cũng có thể xảy ra sau vận động gắng sức. Một số trường hợp chỉ biểu hiện bằng ho kéo dài, gây khó khăn cho việc chẩn đoán.
• Cảm giác nặng ngực: Người bệnh mô tả như có áp lực đè lên vùng ngực, liên quan trực tiếp đến tình trạng co thắt phế quản.
• Triệu chứng kèm theo nhiễm trùng hô hấp: Nếu có viêm tiểu phế quản cấp hoặc nhiễm khuẩn, người bệnh có thể sốt, ho khạc đờm nhiều hơn.

Chẩn đoán hen phế quản cấp tính

Với người đã từng lên cơn hen trước đó, việc nhận diện triệu chứng thường khá nhanh vì bệnh nhân quen với cảm giác khó thở, khò khè đặc trưng. Bác sĩ có thể dựa vào biểu hiện lâm sàng và tiền sử bệnh để đưa ra chẩn đoán ban đầu. Trường hợp xuất hiện cơn lần đầu, cần khai thác kỹ tiền sử dị ứng, hen phế quản hoặc bệnh hô hấp mạn tính trước đây.

Khám lâm sàng sẽ tập trung đánh giá nhịp thở, mức độ co kéo cơ hô hấp và nghe phổi để phát hiện tiếng khò khè. Ngoài ra, các thăm dò chức năng hô hấp được chỉ định nhằm xác định mức độ tắc nghẽn đường thở và mức độ nặng của cơn hen.

Một số xét nghiệm thường được sử dụng gồm:

• Đo lưu lượng đỉnh (Peak flow): Phương pháp này đánh giá tốc độ thở ra tối đa. Người bệnh thổi mạnh vào thiết bị đo để xác định mức độ hẹp của đường thở. Một số dụng cụ có thể dùng tại nhà để tự theo dõi.
• Đo chức năng hô hấp (spirometry): Thiết bị chuyên dụng giúp ghi nhận thể tích và lưu lượng khí hít vào - thở ra, từ đó đánh giá khả năng thông khí của phổi. Người bệnh cần thở vào và thở ra qua ống nối với máy đo.
• Định lượng oxit nitric trong khí thở ra: Nồng độ oxit nitric cao phản ánh tình trạng viêm đường thở, hỗ trợ chẩn đoán và theo dõi đáp ứng điều trị.
• Đo độ bão hòa oxy máu (SpO₂): Trong cơn hen nặng, bác sĩ có thể kiểm tra nồng độ oxy trong máu bằng máy đo oxy xung đặt ở đầu ngón tay. Kết quả có sau vài giây và giúp đánh giá nguy cơ suy hô hấp.

Việc phối hợp giữa triệu chứng lâm sàng và các xét nghiệm cận lâm sàng giúp xác định chính xác mức độ Hen phế quản cấp tính và định hướng xử trí phù hợp.

Biện pháp phòng tránh hen phế quản cấp tính

Hen phế quản là bệnh mạn tính nhưng các đợt cấp hoàn toàn có thể hạn chế nếu kiểm soát tốt yếu tố nguy cơ. Phòng ngừa hiệu quả không chỉ giúp giảm số lần nhập viện mà còn cải thiện chất lượng sống lâu dài cho người bệnh.

• Tuân thủ điều trị duy trì: Sử dụng thuốc kiểm soát (đặc biệt corticosteroid dạng hít) đúng liều và đều đặn theo hướng dẫn của bác sĩ, kể cả khi không có triệu chứng.
• Tránh tiếp xúc dị nguyên: Hạn chế bụi nhà, phấn hoa, lông thú, nấm mốc. Giữ môi trường sống thông thoáng, vệ sinh chăn ga gối định kỳ.
• Không hút thuốc và tránh khói thuốc: Khói thuốc lá làm tăng viêm đường thở và giảm hiệu quả điều trị.
• Phòng ngừa nhiễm trùng hô hấp: Giữ ấm khi trời lạnh, rửa tay thường xuyên và tiêm phòng cúm theo khuyến cáo nếu có chỉ định.
• Kiểm soát yếu tố kích phát khác: Tránh gắng sức quá mức khi thời tiết lạnh, kiểm soát trào ngược dạ dày - thực quản nếu có.
• Theo dõi chức năng hô hấp định kỳ: Đo lưu lượng đỉnh tại nhà hoặc tái khám đúng hẹn để phát hiện sớm dấu hiệu xấu đi.

Kiểm soát tốt bệnh nền và chủ động phòng ngừa các yếu tố khởi phát là chìa khóa để hạn chế biến chứng hô hấp nguy hiểm. Việc nhận biết sớm triệu chứng, tuân thủ điều trị và tái khám định kỳ giúp giảm đáng kể nguy cơ nhập viện. Quản lý đúng cách sẽ giúp người bệnh sống an toàn hơn và hạn chế tối đa các đợt hen phế quản cấp tính tái phát.