Phế nang là gì? Cấu tạo và chức năng quan trọng

Phế nang là những túi khí nhỏ li ti nằm ở tận cùng của cây phế quản, đóng vai trò là đơn vị chức năng cơ bản nhất của phổi. Đây chính là nơi diễn ra quá trình trao đổi khí trực tiếp cung cấp oxy cho máu và loại bỏ carbon dioxide ra ngoài cơ thể qua hơi thở. Bài viết dưới đây sẽ giúp bạn hiểu rõ hơn về cấu tạo cũng như những chức năng không thể thay thế của bộ phận này.

Phế nang là gì?

Phế nang là đơn vị hô hấp nhỏ nhất trong phổi, được hình thành như những túi khí nhỏ ở đầu những ống dẫn phế quản nhỏ nhất, xếp cạnh nhau tạo thành hình chùm nho. Kích thước của phế nang rất nhỏ, dao động từ 0.1 đến 0.2mm. Một phổi người trưởng thành chứa khoảng 300 triệu phế nang, giúp tổng bề mặt trao đổi khí có thể lên đến 200m².

Phế nang nằm ở vị trí cuối cùng của tiểu phế quản, được bao quanh bởi các mao mạch. Khi máu chứa hồng cầu lưu thông qua các mao mạch, các phân tử oxy từ phế nang sẽ khuếch tán vào trong mao mạch. Tại đây, oxy được hấp thụ bởi hồng cầu, dẫn đến quá trình oxy hóa.

Cấu tạo và chức năng của phế nang

Phế nang là đơn vị cấu tạo nhỏ nhất và cũng là đơn vị chức năng quan trọng nhất của phổi. Đây là nơi trực tiếp diễn ra quá trình trao đổi khí để duy trì sự sống cho cơ thể.

Cấu tạo

Phế nang có cấu trúc đặc biệt tối ưu cho việc khuếch tán khí với những đặc điểm sau:

• Hình dạng và số lượng: Phế nang là các túi khí nhỏ xíu, xếp thành từng chùm trông giống như chùm nho. Mỗi lá phổi người trưởng thành có khoảng 300 - 500 triệu phế nang.
• Diện tích bề mặt: Nhờ số lượng khổng lồ, tổng diện tích bề mặt trao đổi khí của phế nang cực kỳ lớn, dao động từ 70 - 200 m² (tương đương diện tích một sân tennis).
• Thành phế nang: Rất mỏng (khoảng 0.5 μm), được cấu tạo bởi hai loại tế bào chính. Tế bào phế nang loại I là tế bào biểu mô dẹt, chiếm đa số diện tích bề mặt, là nơi diễn ra sự trao đổi khí. Tế bào phế nang loại có hình khối, tiết ra chất hoạt diện. Chất này phủ lên bề mặt trong của phế nang, giúp giảm sức căng bề mặt và ngăn phế nang bị xẹp xuống khi thở ra.
• Mạng lưới mao mạch: Bao bọc xung quanh mỗi phế nang là một mạng lưới mao mạch dày đặc. Máu trong mao mạch tiếp xúc cực gần với không khí trong phế nang.
• Các lỗ phế nang: Các lỗ nhỏ kết nối các phế nang cạnh nhau, giúp cân bằng áp suất không khí giữa chúng.

Chức năng

Chức năng quan trọng nhất của phế nang là thực hiện quá trình trao đổi khí giữa môi trường bên ngoài và máu để duy trì sự sống. Dựa trên cơ chế khuếch tán thụ động từ nơi có phân áp cao đến nơi có phân áp thấp, phế nang cho phép oxy từ không khí hít vào xuyên qua màng hô hấp siêu mỏng để đi vào máu, gắn với hồng cầu và vận chuyển đến các tế bào. Ngược lại, khí cacbonic là sản phẩm thải của quá trình chuyển hóa sẽ khuếch tán từ máu mao mạch vào lòng phế nang để được đẩy ra ngoài qua động tác thở ra.

Bên cạnh đó, phế nang còn đóng vai trò bảo vệ hệ hô hấp nhờ các đại thực bào sẵn sàng tiêu diệt vi khuẩn, bụi bẩn xâm nhập và tiết ra chất hoạt diện giúp duy trì sức căng bề mặt, đảm bảo các túi khí luôn mở rộng và không bị xẹp trong quá trình hô hấp.

Các bệnh lý liên quan đến phế nang

Phế nang đóng vai trò quan trọng trong hệ hô hấp, tuy nhiên bộ phận này cũng rất dễ bị tổn thương với một số bệnh lý thường gặp sau:

Giãn phế nang

Giãn phế nang là tình trạng phế nang mất tính đàn hồi, dẫn đến giảm khả năng co giãn hoặc không thể phục hồi, từ đó làm suy yếu quá trình trao đổi khí. Nguyên nhân chủ yếu do các bệnh lý nền như viêm phế quản mạn tính, lao phổi, hen phế quản, COPD, bụi phổi vô cơ, hoặc lão hóa.

Hội chứng ứ khí phế nang

Hội chứng ứ khí phế nang xảy ra khi dịch ứ đọng trong phế nang do nhiều nguyên nhân, như suy tim, tăng áp suất tĩnh mạch phổi, viêm phổi, chấn thương phổi, hoặc sử dụng máy trợ thở lâu dài. Tình trạng này gây ra nhiều triệu chứng khó chịu như khó thở, ho, đau ngực, mệt mỏi, và nhịp tim tăng, khiến da bệnh nhân có thể xanh tím do thiếu oxy.

Bệnh tích protein phế nang

Bệnh tích protein phế nang là một tình trạng hiếm gặp, trong đó có sự tích tụ protein và các chất bất thường trong phế nang, cản trở quá trình trao đổi khí. Người mắc bệnh có thể gặp triệu chứng như ho, khó thở, mệt mỏi, đau ngực, và có thể xuất hiện tình trạng xanh tím do thiếu oxy. Nguyên nhân chính chưa được xác định, nhưng các yếu tố nguy cơ có thể bao gồm bệnh tự miễn, nhiễm trùng, tiếp xúc với bức xạ, ô nhiễm không khí và hút thuốc lá.

Hội chứng lấp đầy phế nang

Hội chứng lấp đầy phế nang là một tình trạng nghiêm trọng khi phế nang bị đầy bởi dịch, máu, hoặc các chất khác, khiến người bệnh không thể hô hấp và gây thiếu oxy, đe dọa tính mạng. Nguyên nhân có thể bao gồm chấn thương phổi, viêm phổi, tăng áp suất tĩnh mạch phổi, nhiễm trùng, ung thư phổi, hoặc tác dụng phụ của một số thuốc ức chế miễn dịch.

Dấu hiệu cảnh báo tổn thương phế nang

Phế nang rất dễ tổn thương, gây ra nhiều ảnh hưởng trực tiếp đến sức khỏe hô hấp của con người. Dưới đây là những dấu hiệu cảnh báo phế nang đang bị tổn thương:

• Khó thở khi hoạt động và tình trạng này tiếp diễn ngay cả khi nghỉ ngơi.
• Môi và đầu ngón tay có màu tím, biểu hiện cho tình trạng thiếu oxy.
• Ho khan kéo dài hoặc ho có đờm kèm máu.
• Cảm thấy mệt mỏi bất thường và sụt cân không rõ nguyên nhân.
• Nồng độ oxy trong máu (SpO₂) dưới 95% khi đang nghỉ.

Các triệu chứng này thường diễn ra một cách âm thầm và dễ bị nhầm lẫn với tình trạng hen suyễn hoặc mệt mỏi do tuổi tác thông thường. Vì vậy, bạn không nên chủ quan nếu các triệu chứng này kéo dài hơn 2 tuần.

Cách bảo vệ phế nang và duy trì chức năng hô hấp

Để bảo vệ phế nang và duy trì chức năng hô hấp khỏe mạnh, hãy áp dụng các biện pháp lối sống đơn giản nhưng hiệu quả hàng ngày. Những cách này giúp giảm nguy cơ tổn thương phế nang do khói bụi, nhiễm trùng hoặc thói quen xấu:
Tuyệt đối không hút thuốc lá hoặc tiếp xúc khói thuốc, vì đây là nguyên nhân hàng đầu phá hủy phế nang.

• Hạn chế hít khói bụi, hóa chất bằng cách đeo khẩu trang chuẩn khi ra đường hoặc làm việc ô nhiễm.
• Thực hành thở sâu, thở bụng hoặc yoga hàng ngày để phổi giãn nở, tăng trao đổi oxy đến phế nang.
• Tập thể dục đều đặn như đi bộ nhanh, giúp nâng cao sức đề kháng và độ đàn hồi phổi.
• Tiêm vắc xin cúm, phế cầu để tránh viêm phổi ảnh hưởng phế nang.
• Uống đủ 2 lít nước/ngày, vệ sinh mũi họng bằng nước muối sinh lý, giữ môi trường sống sạch sẽ.

Hy vọng qua bài viết này, bạn đã có cái nhìn rõ nét về phế nang cũng như tầm quan trọng đặc biệt của chúng đối với hệ hô hấp. Vì là nơi trực tiếp tiếp xúc với không khí từ môi trường, phế nang rất dễ bị tổn thương bởi khói thuốc, bụi mịn và vi khuẩn. Để bảo vệ phế nang, hãy duy trì lối sống lành mạnh, không hút thuốc và đeo khẩu trang khi ra ngoài.