Pheromone là gì? Cơ chế, phân loại và tác động đến sức khỏe con người

Pheromone thường được nhắc đến như một yếu tố sinh học bí ẩn có thể ảnh hưởng đến sự hấp dẫn giữa con người. Nhiều sản phẩm trên thị trường thậm chí quảng cáo rằng pheromone có khả năng tăng sức hút và kích thích cảm xúc giữa hai người. Vậy pheromone thực chất là gì, chúng hoạt động ra sao và liệu có thật sự ảnh hưởng đến hành vi của con người? Bài viết dưới đây của Nhà thuốc Long Châu sẽ giúp bạn hiểu rõ vấn đề này.

Pheromone là gì?

Pheromone là chất tín hiệu hóa học do sinh vật tiết ra môi trường bên ngoài cơ thể, có khả năng ảnh hưởng đến hành vi hoặc phản ứng sinh lý của cá thể khác cùng loài. Khác với hormone nội tiết chỉ hoạt động bên trong cơ thể, pheromone được xem là một dạng ectohormone vì chúng phát huy tác động từ bên ngoài.

Trong tự nhiên, pheromone là một phần của hệ thống giao tiếp hóa học, đặc biệt phổ biến ở côn trùng và nhiều loài động vật. Chúng có thể tham gia vào các hoạt động như thu hút bạn tình, phát tín hiệu cảnh báo, đánh dấu lãnh thổ hoặc dẫn đường đến nguồn thức ăn. Một trong những pheromone được xác định sớm là bombykol, được phát hiện ở bướm tằm cái vào năm 1959, có khả năng thu hút con đực ngay cả ở nồng độ rất thấp.

Đối với con người, pheromone vẫn là chủ đề còn nhiều tranh luận. Một số hợp chất trong mồ hôi hoặc dịch cơ thể đang được nghiên cứu vì có thể tạo ra tác động nhất định đến cảm xúc hoặc hành vi xã hội. Tuy nhiên, đến nay chưa có bằng chứng khoa học đủ mạnh để khẳng định con người có một hệ pheromone hoàn chỉnh như ở nhiều loài động vật.

Các loại pheromone

Trong sinh học, pheromone được phân loại dựa trên cách chúng tác động đến hành vi hoặc sinh lý của cá thể nhận tín hiệu. Các nhà nghiên cứu thường chia pheromone thành bốn nhóm chính, bao gồm pheromone giải phóng, pheromone mồi, pheromone tín hiệu và pheromone điều biến. Mỗi nhóm đảm nhiệm một chức năng sinh học khác nhau trong hệ thống giao tiếp hóa học của động vật.

• Pheromone giải phóng (releaser pheromones): Là nhóm tạo ra phản ứng hành vi nhanh chóng và rõ ràng. Khi cá thể nhận tín hiệu tiếp xúc với loại pheromone này, phản ứng thường xảy ra gần như ngay lập tức. Trong tự nhiên, nhiều loài côn trùng sử dụng pheromone giải phóng để thu hút bạn tình hoặc để cảnh báo các cá thể khác về sự hiện diện của nguy hiểm. Những tín hiệu này có thể lan truyền trong không khí và kích hoạt phản ứng ở những cá thể ở khoảng cách khá xa.
• Pheromone mồi (primer pheromones): Có cơ chế tác động chậm hơn nhưng ảnh hưởng sâu hơn đến sinh lý của cơ thể. Thay vì tạo ra phản ứng hành vi tức thì, chúng tác động đến hệ nội tiết hoặc các quá trình sinh học liên quan đến sinh sản và phát triển. Ở một số loài động vật có vú, pheromone mồi có thể ảnh hưởng đến chu kỳ sinh sản, thời điểm dậy thì hoặc khả năng sinh sản của cá thể tiếp nhận tín hiệu.
• Pheromone tín hiệu (signaler pheromones): Đóng vai trò cung cấp thông tin nhận diện giữa các cá thể cùng loài. Những tín hiệu này giúp sinh vật phân biệt thành viên trong cùng đàn, nhận ra con non hoặc xác định mối quan hệ giữa các cá thể. Ví dụ, nhiều nghiên cứu cho thấy động vật mẹ có thể nhận biết con của mình thông qua mùi đặc trưng, một dạng tín hiệu hóa học có tính chất tương tự pheromone.
• Pheromone điều biến (modulator pheromones): Có khả năng điều chỉnh trạng thái sinh lý hoặc cảm xúc của cá thể nhận tín hiệu. Loại pheromone này có thể ảnh hưởng đến tâm trạng, mức độ căng thẳng hoặc hành vi xã hội. Một số nghiên cứu trên động vật cho thấy các tín hiệu hóa học từ mồ hôi hoặc tuyến mùi có thể làm thay đổi phản ứng cảm xúc của cá thể khác trong cùng loài.

Pheromone hoạt động như thế nào?

Pheromone hoạt động bằng cách truyền tín hiệu hóa học từ một cá thể sang cá thể khác cùng loài. Khi được tiết ra môi trường, các phân tử pheromone sẽ được cá thể khác phát hiện thông qua hệ thống khứu giác.

Ở nhiều loài động vật, việc nhận biết pheromone diễn ra nhờ cơ quan vomeronasal (VNO) nằm trong khoang mũi. Cơ quan này chứa các thụ thể chuyên biệt có khả năng phát hiện các tín hiệu hóa học đặc trưng. Khi pheromone được nhận diện, tín hiệu thần kinh sẽ truyền đến vùng dưới đồi của não - khu vực kiểm soát hành vi sinh sản, cảm xúc và nội tiết. Nhờ cơ chế này, pheromone có thể kích hoạt nhiều phản ứng sinh học như thu hút bạn tình, cảnh báo nguy hiểm, đánh dấu lãnh thổ hoặc nhận diện giữa mẹ và con.

Tuy nhiên, ở con người, cơ quan vomeronasal không còn hoạt động rõ ràng, vì vậy cơ chế pheromone nếu có có thể liên quan đến hệ khứu giác thông thường. Một số hợp chất như androstadienone, androstenone hoặc estratetraenol đang được nghiên cứu vì có thể ảnh hưởng đến tâm trạng, sự hấp dẫn hoặc nhận thức xã hội. Dù vậy, các bằng chứng hiện nay vẫn chưa đủ để khẳng định chúng là pheromone thực sự ở người.

Pheromone ở người như thế nào?

Khác với nhiều loài động vật, sự tồn tại và vai trò của pheromone ở người vẫn chưa được xác nhận rõ ràng. Trong sinh học, pheromone được nhận diện thông qua một cơ quan khứu giác phụ gọi là vomeronasal organ (VNO). Tuy nhiên, ở con người trưởng thành, cơ quan này được cho là không còn chức năng rõ rệt, vì vậy cơ chế nhận biết pheromone có thể khác với các loài động vật.

Các hợp chất được nghiên cứu như pheromone ở người

Một số hợp chất hóa học có trong mồ hôi hoặc dịch cơ thể đã được nghiên cứu vì có khả năng ảnh hưởng đến hành vi hoặc cảm xúc của người khác. Những chất thường được nhắc đến gồm:

• Androstadienone: Một dẫn xuất steroid được tìm thấy trong mồ hôi nam giới.
• Androstenone: Hợp chất liên quan đến mùi cơ thể của nam giới.
• Estratetraenol (EST): Một hợp chất được cho là liên quan đến hormone nữ.

Một số nghiên cứu cho thấy các hợp chất này có thể ảnh hưởng đến tâm trạng, nhận thức xã hội hoặc mức hormone căng thẳng. Tuy nhiên, bằng chứng khoa học vẫn còn hạn chế và chưa đủ để xác định chúng là pheromone thực sự ở người.

Pheromone có thể tồn tại ở đâu trong cơ thể

Các nhà khoa học cho rằng nếu pheromone tồn tại ở người, chúng có thể được tiết ra từ nhiều nguồn khác nhau trong cơ thể, chẳng hạn:

• Mồ hôi (đặc biệt từ tuyến mồ hôi apocrine);
• Nước bọt;
• Tinh dịch;
• Sữa mẹ;
• Dịch âm đạo.

Những tín hiệu hóa học này có thể được nhận biết thông qua khứu giác thông thường, tương tự cách con người nhận biết mùi cơ thể.

Mức độ bằng chứng khoa học

Hiện nay, các nghiên cứu vẫn chưa đưa ra bằng chứng thuyết phục rằng con người có hệ thống pheromone hoàn chỉnh như nhiều loài động vật. Phần lớn các kết quả chỉ cho thấy một số hợp chất có thể ảnh hưởng nhẹ đến tâm trạng hoặc hành vi, nhưng tác động này thường rất tinh tế và chưa được xác nhận rộng rãi.

Pheromone ảnh hưởng đến chu kỳ kinh nguyệt như thế nào?

Mối liên hệ giữa pheromone và chu kỳ kinh nguyệt ở người từng được đặt ra qua giả thuyết rằng các tín hiệu hóa học trong mồ hôi có thể ảnh hưởng đến hoạt động nội tiết của phụ nữ khác. Giả thuyết này gắn với hiện tượng gọi là hiệu ứng McClintock, tức là phụ nữ sống gần nhau có thể có xu hướng chu kỳ kinh nguyệt trở nên gần nhau hơn theo thời gian.

Một số nghiên cứu ban đầu cho rằng mùi cơ thể thu thập ở các thời điểm khác nhau của chu kỳ có thể làm thay đổi thời gian rụng trứng hoặc độ dài chu kỳ ở người tiếp xúc. Từ đó, các nhà khoa học đặt giả thiết rằng pheromone có thể tham gia vào quá trình điều hòa chu kỳ sinh sản.

Tuy nhiên, các nghiên cứu sau này đã chỉ ra rằng bằng chứng cho giả thuyết này chưa đủ chắc chắn. Nhiều chuyên gia cho rằng hiện tượng chu kỳ kinh nguyệt trùng nhau có thể chỉ là sự trùng hợp ngẫu nhiên hoặc chịu ảnh hưởng của nhiều yếu tố khác, không nhất thiết do pheromone.

Vì vậy, đến nay chưa có cơ sở khoa học đủ mạnh để khẳng định pheromone có thể làm thay đổi chu kỳ kinh nguyệt ở người. Đây vẫn là vấn đề đang được tiếp tục nghiên cứu trong lĩnh vực sinh học sinh sản và nội tiết học.

Tác động của pheromone trong sinh sản và trầm cảm

Một số nghiên cứu cho thấy các tín hiệu hóa học được nghi ngờ là pheromone có thể ảnh hưởng nhất định đến sự hấp dẫn, phản ứng căng thẳng và cảm xúc ở người. Tuy nhiên, các bằng chứng hiện nay vẫn còn hạn chế và chưa đủ để khẳng định pheromone có vai trò rõ ràng trong sinh sản hay sức khỏe tâm thần.

Ảnh hưởng đến sự hấp dẫn và lựa chọn bạn tình

Một số hợp chất như androstadienone được tìm thấy trong mồ hôi nam giới đã được nghiên cứu vì có thể liên quan đến sự hấp dẫn sinh học. Một số thí nghiệm cho thấy chất này có thể:

• Tác động đến nhận thức về sự hấp dẫn;
• Ảnh hưởng đến tâm trạng của người tiếp xúc;
• Kích hoạt các vùng não liên quan đến nhận thức xã hội.

Tuy nhiên, các tác động này thường khá nhẹ và không xảy ra ở tất cả các đối tượng nghiên cứu, vì vậy chưa thể khẳng định chúng đóng vai trò quyết định trong việc lựa chọn bạn tình.

Tác động đến hormone và phản ứng căng thẳng

Một số nghiên cứu thần kinh học cho thấy androstadienone có thể ảnh hưởng đến mức cortisol, một hormone liên quan đến phản ứng căng thẳng. Điều này cho thấy các tín hiệu hóa học từ cơ thể người có thể tác động đến hệ thần kinh - nội tiết, từ đó ảnh hưởng đến trạng thái tâm lý.

Pheromone có liên quan đến trầm cảm không?

Đến nay, chưa có bằng chứng khoa học rõ ràng cho thấy pheromone gây ra hoặc điều trị trầm cảm. Một số nghiên cứu chỉ mới gợi ý rằng các tín hiệu hóa học từ cơ thể có thể ảnh hưởng nhẹ đến cảm xúc, mức độ căng thẳng và hành vi xã hội. Tuy nhiên, mối liên hệ với các rối loạn tâm trạng như trầm cảm vẫn chưa được chứng minh chắc chắn.

Pheromone là các tín hiệu hóa học đóng vai trò quan trọng trong giao tiếp của nhiều loài động vật, đặc biệt liên quan đến sinh sản và hành vi xã hội. Tuy nhiên, ở con người, bằng chứng khoa học về sự tồn tại và tác động của pheromone vẫn còn hạn chế. Dù vậy, việc nghiên cứu pheromone vẫn tiếp tục được các nhà khoa học quan tâm, vì chúng có thể giúp hiểu rõ hơn về sinh học hành vi và các cơ chế thu hút giữa con người.