Tình cờ phát hiện u tuyến thượng thận, cần kiểm tra gì tiếp theo?

Một người phụ nữ 58 tuổi đi chụp CT phổi liều thấp định kỳ để kiểm tra sức khỏe. Kết quả trả về cho thấy phổi hoàn toàn bình thường, nhưng bác sĩ chẩn đoán hình ảnh lại phát hiện một khối u ở tuyến thượng thận bên phải. Điều đáng nói là bà vốn cảm thấy khỏe mạnh, không có bất kỳ triệu chứng bất thường nào ở vùng bụng hay toàn thân khiến bà nghi ngờ mình mắc bệnh.

Trong tâm lý chung của nhiều người, khi nhìn thấy chữ "u" xuất hiện trong kết quả chẩn đoán, nỗi sợ hãi đầu tiên thường là ung thư. Sự hoang mang này càng lớn hơn khi khối u nằm ở một vị trí ít quen thuộc như tuyến thượng thận, nơi điều khiển những hormone quan trọng của cơ thể.

Theo bác sĩ Lê Ngọc Cát Tường, thuộc Đội ngũ chuyên môn Long Châu, đây là trường hợp u tuyến thượng thận phát hiện tình cờ (adrenal incidentaloma). Trong y khoa, thuật ngữ này dùng để chỉ những khối u không gây triệu chứng, được tìm thấy khi thực hiện chẩn đoán hình ảnh cho một lý do không liên quan đến bệnh lý tuyến thượng thận. Đa số các khối u này là lành tính và không gây triệu chứng, nhưng việc đánh giá đúng chức năng nội tiết là chìa khóa để quản lý an toàn.

Vậy làm thế nào để phân biệt một khối u lành tính với một khối u ác tính? Và liệu khối u đó có đang âm thầm tiết ra hormone gây ảnh hưởng đến sức khỏe hay không? Câu trả lời nằm ở quy trình đánh giá chi tiết về hình ảnh học và chức năng nội tiết chuyên sâu.

U tuyến thượng thận là gì? Tại sao có khối u không có nghĩa luôn là ung thư?

Tuyến thượng thận là hai tuyến nhỏ nằm trên đỉnh mỗi quả thận, chịu trách nhiệm sản xuất các hormone điều tiết huyết áp, chuyển hóa và đáp ứng căng thẳng. Khi một khối u xuất hiện tại đây, không có nghĩa là bệnh nhân chắc chắn mắc ung thư. Trên thực tế, u tuyến thượng thận tình cờ được phát hiện ở một tỷ lệ không nhỏ người trưởng thành và có xu hướng phổ biến hơn theo tuổi.

Một phân tích trên quần thể nghiên cứu ghi nhận u tuyến vỏ thượng thận lành tính (adrenocortical adenoma) chiếm tỷ lệ cao nhất, khoảng 56%. Trong khi đó, ung thư biểu mô tuyến thượng thận (adrenocortical carcinoma) chiếm khoảng 10,6% trong quần thể nghiên cứu tại một trung tâm chuyên sâu.

Điều này cho thấy xác suất một khối u là lành tính có thể cao hơn nhiều so với ác tính. Tuy nhiên, tỷ lệ này không đại diện cho tất cả các trường hợp u tuyến thượng thận được phát hiện tình cờ trong cộng đồng. Vì vậy, cần dựa vào đặc điểm khối u và kết quả đánh giá chuyên môn để xác định nguy cơ ác tính ở từng người bệnh.

Sự khác biệt giữa u lành và u ác thường thể hiện rõ qua kích thước và đặc điểm sinh học. Những khối u ác tính thường có đường kính lớn hơn đáng kể. Ví dụ, trong khi u lành tính thường có kích thước nhỏ, thì các khối u ung thư biểu mô tuyến thượng thận thường có đường kính trung bình lớn hơn nhiều. Ngoài ra, mức độ tiết một số hormone như androstenedione cũng có xu hướng tăng cao hơn ở nhóm ung thư so với nhóm u lành.

Cách bác sĩ đánh giá nguy cơ: Hình ảnh học và chức năng nội tiết

Để xác định bản chất khối u, bác sĩ không chỉ nhìn vào sự hiện diện của nó mà sẽ phân tích sâu hai khía cạnh: Hình thái trên phim chụp và hoạt động nội tiết.

Đánh giá qua hình ảnh: Chỉ số Hounsfield và kích thước

Trên phim chụp CT không thuốc cản quang, bác sĩ sử dụng đơn vị Hounsfield (HU) để đo mật độ của khối u. Nếu một khối u có ranh giới nhẵn, đồng nhất và chỉ số HU ≤ 10, bác sĩ có thể chẩn đoán đó là u tuyến thượng thận giàu lipid (lipid-rich adenoma) - một loại u lành tính. Ngược lại, các khối u có HU > 10 hoặc có hình ảnh không đồng nhất thường cần được theo dõi sát sao hơn vì có nguy cơ ác tính cao hơn.

Kích thước là một trong những yếu tố được xem xét khi đánh giá nguy cơ ác tính của u tuyến thượng thận. Tuy nhiên, theo hướng dẫn ESE/ENSAT 2023, không nên chỉ dựa vào một ngưỡng kích thước đơn lẻ như 3 cm, 4 cm hoặc 6 cm để kết luận khối u là lành tính hay ác tính.

Bác sĩ cần kết hợp kích thước với các đặc điểm hình ảnh học, chẳng hạn như mật độ khối u trên phim CT không tiêm thuốc cản quang, hình dạng và tính đồng nhất của tổn thương, cùng các kết quả đánh giá chức năng tiết hormone để xác định hướng theo dõi hoặc điều trị phù hợp.

Ngoài ra, sinh thiết không phải bước thường quy trong đánh giá u tuyến thượng thận phát hiện tình cờ. Sinh thiết có vai trò hạn chế, chủ yếu ở một số người có tiền sử ung thư ngoài tuyến thượng thận khi kết quả có thể thay đổi quyết định điều trị. Đặc biệt, cần loại trừ u tủy thượng thận trước khi cân nhắc sinh thiết để tránh nguy cơ biến cố catecholamine.

Đánh giá chức năng: Khối u im lặng hay hoạt động?

Một khối u có thể là "im lặng" (không tiết hormone) hoặc "hoạt động" (tiết quá mức hormone). Việc phân loại này cực kỳ quan trọng vì u hoạt động có thể gây ra các bệnh lý toàn thân nghiêm trọng dù kích thước u có thể nhỏ.

Bác sĩ Tường cho biết, quyết định tiếp cận điều trị sẽ phụ thuộc vào việc khối u có gây rối loạn nội tiết hay không. Nếu u tiết hormone, phẫu thuật thường được cân nhắc dù u có đặc điểm hình ảnh lành tính. Nếu u không tiết hormone và có hình ảnh lành tính, lộ trình sẽ là theo dõi định kỳ.

Dưới đây là các rối loạn hormone phổ biến mà u tuyến thượng thận có thể gây ra:

Lộ trình theo dõi và quản lý u tuyến thượng thận lành tính

Khi kết quả xét nghiệm và hình ảnh học xác nhận khối u là lành tính và không tiết hormone, người bệnh không nhất thiết phải phẫu thuật ngay lập tức.

Đối với những khối u không chức năng, có đặc điểm hình ảnh lành tính và chỉ số HU < 10, việc theo dõi định kỳ thường quy có thể không được khuyến cáo trong một số trường hợp. Tuy nhiên, với những khối u từ 1 cm trở lên, các bác sĩ vẫn khuyến cáo thực hiện xét nghiệm sinh hóa và đặc điểm hình ảnh để hỗ trợ đánh giá an toàn.

Chỉ định phẫu thuật cắt tuyến thượng thận thường được đặt ra trong các trường hợp:

• Khối u có dấu hiệu nghi ngờ ác tính trên hình ảnh học.
• Khối u gây tăng tiết hormone (như u tủy thượng thận hoặc cường aldosterone).
• Khối u lành tính nhưng tăng kích thước nhanh (ví dụ tăng trên 1 cm đường kính khi theo dõi).

Đối với những bệnh nhân có u tủy thượng thận (pheochromocytoma), việc chuẩn bị trước phẫu thuật bằng thuốc chẹn alpha và bù muối, dịch là bắt buộc để tránh bất ổn huyết động trong mổ. Sau phẫu thuật, bệnh nhân cần được theo dõi sinh hóa lâu dài để phát hiện sớm nguy cơ tái phát.

Thay vì hoang mang trước chữ u trên kết quả CT, người bệnh cần hiểu rằng u tuyến thượng thận phát hiện tình cờ thường là lành tính. Sự phối hợp giữa chẩn đoán hình ảnh chính xác và xét nghiệm nội tiết sẽ giúp xây dựng lộ trình quản lý phù hợp, tránh những can thiệp phẫu thuật không cần thiết.

Nên trao đổi với bác sĩ chuyên khoa nội tiết để được tư vấn về các xét nghiệm hormone cần thiết nếu bạn tình cờ phát hiện u tuyến thượng thận trên phim chụp.

Tình huống mở đầu mang tính minh họa, không đại diện cho một cá nhân cụ thể.