Tổng quan về xét nghiệm Hantavirus và những điều cần biết khi thực hiện

Hantavirus là tác nhân gây bệnh truyền nhiễm có nguồn gốc từ các loài gặm nhấm, đặc biệt là chuột và có thể gây ra những hội chứng nặng như sốt xuất huyết kèm hội chứng thận hoặc hội chứng tim phổi do Hantavirus. Việc xét nghiệm Hantavirus đóng vai trò quan trọng trong chẩn đoán xác định bệnh, giúp phát hiện sớm ca mắc, theo dõi dịch tễ và hỗ trợ triển khai các biện pháp phòng chống dịch hiệu quả. Bài viết dưới đây sẽ cung cấp những thông tin cơ bản về các phương pháp xét nghiệm Hantavirus, chỉ định thực hiện và ý nghĩa của kết quả xét nghiệm trong thực hành lâm sàng.

Xét nghiệm Hantavirus là gì?

Xét nghiệm Hantavirus là các kỹ thuật y khoa được sử dụng để phát hiện sự hiện diện của Hantavirus hoặc các kháng thể mà cơ thể tạo ra nhằm đáp ứng với sự xâm nhập của virus. Đây là công cụ quan trọng giúp chẩn đoán xác định bệnh, hỗ trợ phát hiện sớm ca mắc, theo dõi diễn tiến bệnh và giám sát dịch tễ.

Hantavirus có thể gây ra các bệnh cảnh nghiêm trọng như sốt xuất huyết kèm hội chứng thận (HFRS) và hội chứng tim phổi do Hantavirus (HPS). Đặc biệt, HPS có tỷ lệ tử vong cao, khoảng 30 - 40% tùy chủng virus và điều kiện điều trị. Hiện nay, chưa có thuốc điều trị đặc hiệu và chưa có vắc xin được sử dụng rộng rãi trên phạm vi toàn cầu để phòng ngừa nhiễm Hantavirus, do đó việc chẩn đoán sớm bằng xét nghiệm có ý nghĩa rất quan trọng trong điều trị và tiên lượng bệnh.

Tại Việt Nam, Viện Vệ sinh dịch tễ Trung ương hiện triển khai các kỹ thuật xét nghiệm phục vụ sàng lọc và chẩn đoán xác định Hantavirus, bao gồm: Xét nghiệm nhanh phát hiện kháng thể IgG kháng Hantavirus, kỹ thuật ELISA phát hiện kháng thể IgM kháng Hantavirus, kỹ thuật ELISA phát hiện kháng thể IgG kháng Hantavirus, kỹ thuật RT-PCR phát hiện RNA của Hantavirus và giải trình tự gen để xác định chủng Hantavirus gây bệnh.

Khi nào cần thực hiện xét nghiệm Hantavirus?

Hantavirus lưu hành tự nhiên ở chuột và các loài động vật gặm nhấm. Đây là những vật chủ mang virus nhưng thường không biểu hiện bệnh. Con người có thể nhiễm virus khi vô tình tiếp xúc với môi trường bị ô nhiễm bởi nước tiểu, phân hoặc nước bọt của động vật mang mầm bệnh.

Các con đường lây truyền thường gặp bao gồm:

• Tiếp xúc trực tiếp với nước tiểu, phân hoặc nước bọt của chuột nhiễm virus.
• Hít phải các hạt bụi hoặc khí dung chứa virus khi quét dọn, vệ sinh khu vực có chuột sinh sống.
• Hiếm gặp hơn, virus có thể lây qua vết cắn hoặc vết cào của chuột nhiễm bệnh.
• Nguy cơ phơi nhiễm cao hơn ở những người sinh sống hoặc làm việc trong các môi trường có nhiều chuột như nhà kho, kho chứa hàng, trang trại, nhà bỏ hoang, khu vực cắm trại hoặc những nơi vệ sinh kém.

Do đó, người dân nên chủ động thăm khám và thực hiện xét nghiệm Hantavirus trong các trường hợp sau:

• Xuất hiện các triệu chứng nghi ngờ nhiễm Hantavirus như sốt, đau cơ, mệt mỏi, đau đầu, buồn nôn, đau bụng, khó thở hoặc có biểu hiện xuất huyết bất thường.
• Có tiền sử tiếp xúc trực tiếp với chuột, phân chuột, nước tiểu chuột hoặc môi trường nghi ngờ ô nhiễm bởi động vật gặm nhấm.
• Sinh sống hoặc làm việc tại các khu vực có nguy cơ cao như trang trại, nhà kho, kho bãi hoặc khu vực ghi nhận sự xuất hiện nhiều của chuột.
• Vừa trở về từ khu vực đang ghi nhận ca bệnh hoặc ổ dịch Hantavirus.
• Có các triệu chứng nhiễm trùng kéo dài nhưng kết quả xét nghiệm các bệnh truyền nhiễm khác không xác định được nguyên nhân.

Việc xét nghiệm sớm có ý nghĩa đặc biệt quan trọng bởi các triệu chứng ban đầu của nhiễm Hantavirus thường không đặc hiệu, dễ nhầm lẫn với cúm, sốt xuất huyết Dengue hoặc một số bệnh nhiễm virus khác. Trong khi đó, bệnh có thể tiến triển nhanh thành hội chứng tim phổi hoặc suy thận nghiêm trọng, đe dọa tính mạng nếu không được phát hiện và điều trị kịp thời. Ngoài ra, thực hiện xét nghiệm đúng thời điểm còn giúp nâng cao độ chính xác của kết quả, vì mỗi phương pháp xét nghiệm sẽ phù hợp với từng giai đoạn nhiễm virus khác nhau.

Các loại xét nghiệm Hantavirus hiện nay

Hiện nay, Viện Vệ sinh dịch tễ Trung ương đang triển khai 5 kỹ thuật xét nghiệm phục vụ sàng lọc và chẩn đoán xác định nhiễm Hantavirus, bao gồm các xét nghiệm phát hiện kháng thể đặc hiệu và các kỹ thuật sinh học phân tử nhằm phát hiện trực tiếp vật liệu di truyền của virus bao gồm:

Xét nghiệm huyết thanh học

Đây là phương pháp được sử dụng phổ biến nhất trong chẩn đoán nhiễm Hantavirus.

• IgM kháng Hantavirus: Phát hiện kháng thể IgM đặc hiệu bằng ELISA, IFA hoặc test nhanh. IgM dương tính gợi ý nhiễm cấp hoặc mới mắc.
• IgG kháng Hantavirus: Được sử dụng để đánh giá nhiễm cũ hoặc xác định chuyển đổi huyết thanh. Hiệu giá IgG tăng ≥ 4 lần giữa hai mẫu huyết thanh có giá trị chẩn đoán xác định.
• Miễn dịch huỳnh quang gián tiếp (IFA): Phát hiện kháng thể IgM và IgG kháng Hantavirus.
• Test nhanh huyết thanh học: Phát hiện IgM và/hoặc IgG, chủ yếu hỗ trợ sàng lọc ban đầu.

Xét nghiệm sinh học phân tử

• Realtime RT-PCR: Phát hiện RNA Hantavirus trong máu, huyết thanh hoặc huyết tương. Có giá trị chẩn đoán sớm trước khi xuất hiện kháng thể và hỗ trợ định type virus.
• Giải trình tự gen (Sequencing/NGS): Chủ yếu sử dụng trong nghiên cứu, giám sát dịch tễ và xác định genotype Hantavirus.

Xét nghiệm hỗ trợ

Các xét nghiệm hỗ trợ đánh giá mức độ nặng và tổn thương cơ quan gồm:

• Công thức máu: Thường gặp giảm tiểu cầu.
• Sinh hóa máu: Đánh giá chức năng thận, gan và điện giải.
• Khí máu động mạch: Đánh giá suy hô hấp cấp.
• X-quang hoặc CT ngực: Phát hiện tổn thương phổi.
• Siêu âm tim: Đánh giá chức năng tim trong các trường hợp nặng.

Chẩn đoán xác định sẽ dựa trên phát hiện kháng thể IgM đặc hiệu, hiệu giá IgG tăng ≥ 4 lần hoặc phát hiện RNA Hantavirus bằng RT-PCR.

Quy trình thực hiện xét nghiệm Hantavirus

Thăm khám và chỉ định xét nghiệm

Bác sĩ đánh giá triệu chứng, tiền sử tiếp xúc với loài gặm nhấm và yếu tố dịch tễ để lựa chọn xét nghiệm phù hợp.

Lấy mẫu bệnh phẩm

• Huyết thanh hoặc huyết tương: Xét nghiệm IgM, IgG, IFA.
• Máu toàn phần chống đông EDTA: Xét nghiệm RT-PCR phát hiện RNA Hantavirus.

Thực hiện xét nghiệm

Mẫu bệnh phẩm được phân tích bằng các kỹ thuật như ELISA, IFA, test nhanh miễn dịch hoặc RT-PCR theo quy trình chuẩn của phòng xét nghiệm.

Đọc kết quả

Kết quả được diễn giải kết hợp với lâm sàng và yếu tố dịch tễ.

• IgM dương tính hoặc RT-PCR dương tính gợi ý nhiễm Hantavirus cấp tính, hiệu giá IgG tăng ≥ 4 lần giữa hai mẫu huyết thanh có giá trị chẩn đoán xác định.
• Với test nhanh, kết quả được đọc dựa trên sự xuất hiện của vạch chứng (C) và vạch thử (T).

Test nhanh Hantavirus có cần nhịn ăn không?

Không. Test nhanh Hantavirus không yêu cầu người bệnh phải nhịn ăn trước khi lấy mẫu.

Xét nghiệm này thường sử dụng máu toàn phần, huyết thanh hoặc huyết tương để phát hiện kháng thể IgM và/hoặc IgG kháng Hantavirus. Việc ăn uống trước khi lấy mẫu không ảnh hưởng đáng kể đến kết quả xét nghiệm kháng thể.

Chi phí xét nghiệm Hantavirus giá bao nhiêu?

Chi phí xét nghiệm Hantavirus phụ thuộc vào phương pháp xét nghiệm, cơ sở thực hiện và mức độ chuyên sâu của kỹ thuật được chỉ định.

Hiện nay, xét nghiệm Hantavirus tại một số phòng xét nghiệm tư nhân có giá khoảng 799.000 đồng/lần. Đối với các kỹ thuật chuyên sâu hơn như ELISA phát hiện kháng thể IgM/IgG hoặc RT-PCR phát hiện RNA Hantavirus, chi phí có thể cao hơn tùy từng cơ sở y tế và loại xét nghiệm được thực hiện.

Người bệnh nên liên hệ trực tiếp với cơ sở xét nghiệm hoặc bệnh viện để được tư vấn về chi phí cụ thể và các xét nghiệm cần thiết theo tình trạng lâm sàng. Giá dịch vụ có thể thay đổi theo thời điểm và chính sách của từng đơn vị.

Lưu ý cần biết khi thực hiện

Trước khi thực hiện xét nghiệm Hantavirus, người bệnh cần lưu ý một số vấn đề sau:

• Thông báo cho bác sĩ về các triệu chứng đang gặp phải, thời điểm khởi phát bệnh và tiền sử tiếp xúc với chuột hoặc môi trường có nguy cơ nhiễm Hantavirus.
• Tuân thủ hướng dẫn của nhân viên y tế trong quá trình lấy mẫu để đảm bảo chất lượng bệnh phẩm.

Tóm lại, xét nghiệm Hantavirus là phương pháp quan trọng giúp phát hiện và chẩn đoán nhiễm Hantavirus - tác nhân có thể gây hội chứng sốt xuất huyết kèm suy thận hoặc hội chứng tim phổi do Hantavirus. Tùy theo giai đoạn bệnh, bác sĩ có thể chỉ định các xét nghiệm huyết thanh học phát hiện kháng thể IgM, IgG hoặc xét nghiệm sinh học phân tử RT-PCR để tìm RNA của virus. Việc xét nghiệm sớm giúp chẩn đoán chính xác, theo dõi diễn tiến bệnh và hỗ trợ điều trị kịp thời, hạn chế các biến chứng nguy hiểm.