Vi khuẩn kháng acid là gì? Đặc điểm, phân loại và ý nghĩa chẩn đoán

Khi nhắc đến các tác nhân gây bệnh nhiễm trùng đường hô hấp, đặc biệt là bệnh lao, các bác sĩ thường đề cập đến một nhóm đối tượng đặc biệt gọi là vi khuẩn kháng acid. Hiểu rõ vi khuẩn kháng acid là gì không chỉ giúp chúng ta có thêm kiến thức về y khoa mà còn giúp nhận diện tầm quan trọng của các xét nghiệm tầm soát bệnh lý nguy hiểm. Hãy cùng tìm hiểu chi tiết về nhóm vi khuẩn này cũng như vai trò của chúng trong công tác chẩn đoán và điều trị y khoa hiện nay qua bài viết dưới đây.

Vi khuẩn kháng acid là gì?

Vi khuẩn kháng acid tên tiếng Anh là Acid-fast bacteria, viết tắt là AFB. Đây là nhóm các vi khuẩn có đặc tính vật lý đặc biệt, chúng có khả năng chống lại sự tẩy màu của các dung dịch acid và cồn sau khi đã được nhuộm bằng các loại thuốc nhuộm đặc trị.

Thông thường, trong kỹ thuật nhuộm Gram, các vi khuẩn sẽ dễ dàng bị tẩy màu và bắt màu theo đặc điểm của vách tế bào. Tuy nhiên, theo các chuyên gia vi sinh, vi khuẩn kháng acid lại từ chối tuân theo quy luật này. Một khi đã bắt màu thuốc nhuộm, dù có sử dụng hỗn hợp acid - cồn mạnh để tẩy rửa, chúng vẫn giữ nguyên màu sắc ban đầu.

Đặc tính kháng acid này là một công cụ quan trọng giúp các kỹ thuật viên xét nghiệm có thể phân loại và phát hiện chúng một cách chính xác dưới kính hiển vi giữa hàng tỷ vi khuẩn khác trong mẫu bệnh phẩm.

Tại sao chúng có khả năng kháng acid kỳ lạ như vậy?

Các loài vi khuẩn kháng acid, tiêu biểu là chi Mycobacterium, sở hữu một lớp vách tế bào rất dày và giàu chất béo (lipid).

• Lớp sáp bảo vệ: Thành tế bào của chúng chứa một lượng lớn acid mycolic, đây là một loại acid béo chuỗi dài, hay còn gọi là chất sáp. Lớp sáp này chiếm tới 60% cấu trúc thành tế bào.
• Hàng rào kiên cố: Chính lớp lipid đặc biệt này tạo nên một hàng rào bảo vệ vững chắc, khiến các loại thuốc nhuộm thông thường không thể thấm qua, đồng thời ngăn cản các chất tẩy rửa như acid, cồn thâm nhập vào bên trong để tẩy màu vi khuẩn.
• Sức đề kháng bền bỉ: Ngoài việc kháng thuốc nhuộm, lớp vỏ sáp này còn giúp vi khuẩn kháng acid có sức chịu đựng cao trước các yếu tố môi trường khắc nghiệt như khô hanh hay các hóa chất sát khuẩn nhẹ.

Các loại vi khuẩn kháng acid thường gặp

Trong y khoa, nhóm vi khuẩn kháng acid phổ biến nhất thuộc giống Mycobacterium. Đây là thủ phạm gây ra nhiều bệnh lý truyền nhiễm mạn tính nguy hiểm.

Vi khuẩn lao: Đây là loài quan trọng nhất và phổ biến nhất trong nhóm này. Vi khuẩn lao lây truyền chủ yếu qua đường hô hấp khi người lành hít phải các hạt khí dung chứa vi khuẩn từ người bệnh ho hoặc hắt hơi phát tán ra không khí.

Vi khuẩn phong: Còn được gọi là trực khuẩn Hansen, gây ra bệnh phong, một căn bệnh ảnh hưởng chủ yếu đến da, dây thần kinh ngoại vi và niêm mạc. Mặc dù hiện nay bệnh phong đã có thuốc điều trị hiệu quả và trở nên hiếm gặp, việc phát hiện vi khuẩn kháng acid trên các tổn thương da vẫn là tiêu chuẩn chẩn đoán quan trọng.

Các loại vi khuẩn khác: Mycobacterium avium complex thường gây nhiễm trùng ở người có hệ miễn dịch suy yếu, đặc biệt là người nhiễm HIV. Nocardia là loại vi khuẩn kháng acid yếu, có thể gây nhiễm trùng ở phổi, da hoặc não.

Xét nghiệm AFB tìm kiếm vi khuẩn kháng acid

Vì các trực khuẩn này không thể phát hiện bằng phương pháp nhuộm Gram thông thường, các bác sĩ sẽ chỉ định thực hiện xét nghiệm AFB khi nghi ngờ bệnh nhân mắc lao hoặc các bệnh do vi khuẩn này gây ra. Kết quả xét nghiệm AFB đóng vai trò quyết định trong việc xây dựng phác đồ điều trị và kiểm soát lây nhiễm:

Kết quả AFB dương tính (+): Có nghĩa là tìm thấy trực khuẩn kháng acid trong mẫu bệnh phẩm. Trong đa số các trường hợp lâm sàng, kết quả này là bằng chứng quan trọng cho thấy bạn đang mắc bệnh lao hoạt động và có khả năng lây lan cho người xung quanh. Số lượng vi khuẩn thấy được sẽ được phân loại từ 1+ đến 3+ tùy theo mật độ.

Kết quả AFB âm tính (-): Có nghĩa là không tìm thấy vi khuẩn trong mẫu soi đó. Tuy nhiên, theo khuyến nghị y khoa, một kết quả âm tính không hoàn toàn loại trừ bệnh lao. Nếu các triệu chứng lâm sàng và hình ảnh X-quang vẫn nghi ngờ, bác sĩ có thể chỉ định làm thêm các xét nghiệm chuyên sâu hơn như nuôi cấy vi khuẩn lao hoặc xét nghiệm sinh học phân tử Xpert MTB/RIF.

Theo các chuyên gia y tế, xét nghiệm AFB đờm thường được chỉ định rộng rãi cho những người có triệu chứng nghi lao phổi kéo dài như::

• Ho kéo dài trên 2 tuần, đặc biệt là ho khan, ho có đờm hoặc ho ra máu.
• Gầy sút cân nhanh, mệt mỏi, chán ăn.
• Sốt nhẹ về chiều, ra mồ hôi trộm vào ban đêm.
• Đau ngực, đôi khi khó thở.

Xét nghiệm AFB là phương pháp nhuộm soi phổ biến tại Việt Nam, quy trình cơ bản gồm 3 bước:

• Nhuộm màu: Mẫu bệnh phẩm (như đờm) được dàn lên lam kính và nhuộm bằng dung dịch Fuchsin, sau đó hơ nóng để thuốc nhuộm ngấm qua lớp vỏ sáp của vi khuẩn.
• Tẩy màu: Lam kính được rửa bằng dung dịch acid - cồn mạnh. Lúc này, chỉ có các vi khuẩn kháng acid mới giữ được màu đỏ ban đầu.
• Nhuộm nền: Sử dụng xanh methylen để nhuộm màu nền, giúp các vi khuẩn màu đỏ nổi bật trên nền xanh, dễ quan sát dưới kính hiển vi.

Ngoài ra, hiện nay còn có phương pháp nhuộm huỳnh quang sử dụng kính hiển vi huỳnh quang đèn led, giúp phát hiện vi khuẩn nhanh hơn và nhạy hơn trong các trường hợp bệnh phẩm ít vi khuẩn.

Vi khuẩn kháng acid là một nhóm vi sinh vật đặc biệt với lớp vỏ sáp kiên cố, mang lại cho chúng khả năng tồn tại bền bỉ và thách thức các phương pháp nhuộm soi thông thường. Việc hiểu rõ vi khuẩn kháng acid là gì giúp chúng ta nhận thức được tầm quan trọng của xét nghiệm AFB trong việc phát hiện sớm và điều trị hiệu quả bệnh lao - một gánh nặng sức khỏe lớn đối với cộng đồng.