Virus viêm gan E: Đường lây lan, triệu chứng và cách phòng ngừa hiệu quả

Viêm gan E là một bệnh viêm gan cấp tính do virus gây ra, phổ biến trên toàn cầu nhưng thường bị bỏ qua. Dù phần lớn các trường hợp có thể tự khỏi, việc nhận biết sớm các dấu hiệu và con đường lây nhiễm của virus viêm gan E là vô cùng quan trọng để tránh những biến chứng đáng tiếc.

Virus viêm gan E là gì?

Virus viêm gan E (HEV) là tác nhân gây ra bệnh viêm gan E, một tình trạng viêm nhiễm ở gan. Đây là một loại virus RNA chuỗi đơn, không có vỏ bọc và là nguyên nhân hàng đầu gây viêm gan siêu vi cấp tính trên toàn thế giới. Dù có thể bị nhầm lẫn với viêm gan A do có chung đường lây truyền, HEV lại có những đặc điểm riêng biệt và tiềm ẩn nguy cơ cao hơn cho một số nhóm đối tượng.

Hiện nay, các nhà khoa học đã xác định được bốn genotype chính của HEV gây bệnh ở người, mỗi loại có đặc điểm dịch tễ và đường lây truyền khác nhau:

• Genotype 1 và 2: Hai genotype này chủ yếu lây nhiễm cho người và là nguyên nhân của các vụ dịch lớn, thường xảy ra ở các quốc gia đang phát triển tại châu Á và châu Phi. Con đường lây truyền chính là qua nguồn nước uống bị ô nhiễm phân người.
• Genotype 3 và 4: Đây là các genotype lây truyền từ động vật sang người (zoonotic). Chúng thường được tìm thấy ở các loài động vật như lợn, hươu, nai và gây ra các ca bệnh lẻ tẻ ở các nước phát triển. Con đường lây nhiễm chủ yếu là do tiêu thụ thịt động vật chưa được nấu chín kỹ.

Mỗi năm, thế giới ước tính có khoảng 20 triệu ca nhiễm HEV, trong đó có hơn 3 triệu ca có triệu chứng và hơn 4 ngàn người tử vong do viêm gan E năm 2023, cho thấy mức độ phổ biến và ảnh hưởng không nhỏ của loại virus này đến sức khỏe cộng đồng.

Virus viêm gan E lây qua đường nào?

Hiểu rõ các con đường lây nhiễm của HEV là yếu tố then chốt để chủ động phòng bệnh. Virus này có thể xâm nhập vào cơ thể qua nhiều con đường khác nhau, trong đó phổ biến nhất là:

• Đường phân - miệng: Đây là con đường lây truyền chính, đặc biệt đối với genotype 1 và 2. Virus từ phân người bệnh có thể làm ô nhiễm nguồn nước sinh hoạt. Khi người lành uống phải nguồn nước này hoặc ăn thực phẩm được rửa bằng nước bẩn, virus sẽ xâm nhập vào cơ thể và gây bệnh. Các vụ dịch lớn thường bùng phát ở những khu vực có điều kiện vệ sinh kém và thiếu nước sạch.
• Lây truyền từ động vật (Zoonotic): Đối với genotype 3 và 4, việc ăn thịt hoặc các sản phẩm từ thịt động vật bị nhiễm bệnh (chủ yếu là thịt lợn, gan lợn, thịt hươu, nai) chưa được nấu chín kỹ là nguyên nhân lây nhiễm chính.
• Truyền máu: Mặc dù hiếm gặp, virus có thể lây truyền qua việc nhận máu hoặc các chế phẩm máu từ người hiến đang trong giai đoạn nhiễm virus cấp tính.
• Lây truyền từ mẹ sang con: Phụ nữ mang thai bị nhiễm HEV, đặc biệt trong tam cá nguyệt thứ hai và thứ ba, có nguy cơ cao mắc bệnh nặng, bao gồm viêm gan tối cấp, suy gan cấp, mất thai và tử vong. HEV cũng có thể lây truyền từ mẹ sang con.

Điều đáng lưu ý là việc lây truyền trực tiếp từ người sang người qua tiếp xúc thông thường là rất hiếm.

Triệu chứng khi nhiễm virus viêm gan E

Sau khi xâm nhập vào cơ thể, virus có thời gian ủ bệnh kéo dài từ 2 đến 10 tuần, trung bình là 5 đến 6 tuần. Nhiều trường hợp nhiễm HEV không có triệu chứng hoặc chỉ có biểu hiện rất nhẹ, đặc biệt là ở trẻ em, khiến bệnh dễ bị bỏ sót. Tuy nhiên, khi các triệu chứng xuất hiện, chúng thường tương tự như các dạng viêm gan siêu vi cấp tính khác.

Các dấu hiệu và triệu chứng điển hình bao gồm:

• Giai đoạn khởi phát: Người bệnh có thể cảm thấy mệt mỏi, chán ăn, sốt nhẹ, buồn nôn và nôn trong vài ngày.
• Giai đoạn toàn phát: Sau giai đoạn khởi phát, các triệu chứng đặc trưng hơn của bệnh gan xuất hiện, bao gồm đau bụng (đặc biệt là vùng hạ sườn phải), ngứa, phát ban trên da hoặc đau khớp.
• Dấu hiệu vàng da: Đây là triệu chứng thường gặp với biểu hiện vàng da, vàng lòng trắng của mắt. Kèm theo đó là nước tiểu sẫm màu (như nước trà đặc) và phân nhạt màu. Gan có thể hơi sưng to và đau khi ấn vào.

Các triệu chứng này thường kéo dài từ 1 đến 6 tuần và sau đó thuyên giảm dần ở hầu hết những người có hệ miễn dịch khỏe mạnh.

Nhiễm virus viêm gan E có nguy hiểm không?

Đối với phần lớn người khỏe mạnh, viêm gan E là một bệnh cấp tính và có thể tự khỏi mà không cần điều trị đặc hiệu. Tuy nhiên, bệnh có thể trở nên cực kỳ nguy hiểm và đe dọa tính mạng ở một số nhóm đối tượng có nguy cơ cao.

Mức độ nguy hiểm của bệnh phụ thuộc vào tình trạng sức khỏe của người nhiễm:

• Phụ nữ mang thai: Đây là nhóm đối tượng dễ bị tổn thương nhất. Nhiễm virus viêm gan E trong tam cá nguyệt thứ hai hoặc thứ ba có thể dẫn đến suy gan cấp (viêm gan tối cấp), với tỷ lệ tử vong cho mẹ lên tới 20 - 25%. Ngoài ra, nó còn làm tăng nguy cơ sảy thai, thai chết lưu và tử vong ở trẻ sơ sinh.
• Người suy giảm miễn dịch: Những người như bệnh nhân ghép tạng đang dùng thuốc ức chế miễn dịch, bệnh nhân HIV/AIDS, hoặc người đang hóa trị ung thư không có khả năng loại bỏ hoàn toàn virus. Ở nhóm này, HEV có thể gây ra nhiễm trùng mạn tính, dẫn đến xơ gan và suy gan tiến triển.
• Người có bệnh gan mạn tính từ trước: Bệnh nhân bị xơ gan hoặc viêm gan mạn tính do các nguyên nhân khác (như viêm gan B, C, rượu) nếu bị đồng nhiễm HEV có thể bị bùng phát thành đợt suy gan cấp trên nền mạn tính, một tình trạng có tỷ lệ tử vong rất cao.

Ngoài ra, một số trường hợp hiếm gặp có thể phát triển các biến chứng ngoài gan, ảnh hưởng đến hệ thần kinh (như hội chứng Guillain-Barré), thận (viêm cầu thận) và máu (thiếu máu bất sản, giảm tiểu cầu).

Cách phòng ngừa nhiễm virus viêm gan E

Vì hiện tại chưa có vắc xin phòng viêm gan E được cấp phép rộng rãi trên toàn cầu (chỉ có ở Trung Quốc và một số quốc gia), biện pháp phòng ngừa hiệu quả nhất vẫn là tuân thủ các nguyên tắc vệ sinh và an toàn thực phẩm. Phòng bệnh là cách tiếp cận quan trọng nhất để bảo vệ bản thân và cộng đồng.

Các biện pháp phòng ngừa cá nhân bao gồm:

• Đảm bảo vệ sinh cá nhân: Rửa tay kỹ bằng xà phòng và nước sạch trước khi chế biến thức ăn, trước khi ăn và sau khi đi vệ sinh.
• An toàn nguồn nước: Chỉ sử dụng nước đã được xử lý an toàn hoặc đã được đun sôi. Tránh uống nước đá không rõ nguồn gốc, đặc biệt khi đi du lịch đến các vùng có dịch tễ cao.
• Ăn chín uống sôi: Nấu chín kỹ tất cả các sản phẩm từ thịt, đặc biệt là thịt lợn, gan lợn và các loại thịt thú rừng. Tránh ăn các món gỏi, tiết canh hoặc thịt tái.
• Vệ sinh thực phẩm: Rửa sạch rau củ quả dưới vòi nước chảy trước khi ăn sống hoặc chế biến.

Ở cấp độ cộng đồng, việc cải thiện hệ thống cung cấp nước sạch, xây dựng hệ thống xử lý chất thải hợp vệ sinh và nâng cao nhận thức của người dân về bệnh tật đóng vai trò vô cùng quan trọng trong việc kiểm soát sự lây lan của virus.

Virus viêm gan E có thể gây viêm gan cấp và đặc biệt đáng lưu ý ở phụ nữ mang thai, người suy giảm miễn dịch hoặc người đã mắc bệnh gan mạn tính. Do đó, hiểu rõ đường lây truyền, nhận biết các biểu hiện bất thường và chủ động phòng ngừa là những yếu tố quan trọng giúp giảm nguy cơ mắc bệnh. Mỗi người nên duy trì vệ sinh cá nhân, sử dụng nguồn nước an toàn, ăn chín uống sôi và thận trọng với thực phẩm có nguy cơ nhiễm virus. Khi xuất hiện vàng da, nước tiểu sẫm màu, mệt mỏi kéo dài hoặc các dấu hiệu nghi ngờ viêm gan, người bệnh nên đi khám để được đánh giá và xử trí phù hợp.