Ăn ngọt nhiều có phải nguyên nhân gây tiểu đường không?

Một ly trà sữa nhiều đường hay những chiếc bánh ngọt mỗi ngày là sở thích của nhiều người, nhưng cũng đi kèm nỗi lo về bệnh tiểu đường. Nhiều người tin rằng chỉ cần ăn ngọt nhiều là sẽ sớm đối mặt với căn bệnh này. Tuy nhiên, mối liên hệ giữa đường và bệnh lý này không đơn giản như một phép cộng.

Theo bác sĩ Nguyễn Thị Thái, thuộc Đội ngũ chuyên môn Long Châu: “Việc tiêu thụ đường không trực tiếp gây ra tiểu đường type 2 một cách đơn giản, mà nó tác động thông qua một chuỗi các phản ứng phức tạp của cơ thể và lối sống”.

Vậy ăn ngọt nhiều có phải nguyên nhân gây tiểu đường không?

Ăn nhiều đồ ngọt có phải nguyên nhân trực tiếp gây tiểu đường?

Nhiều người thường đánh đồng mọi loại đường đều có tác động giống nhau lên cơ thể. Tuy nhiên, y khoa phân chia đường thành các nhóm khác nhau dựa trên nguồn gốc và cách cơ thể hấp thụ chúng, dẫn đến những ảnh hưởng khác biệt đối với mức đường huyết.

Đường được thêm vào các thực phẩm, đồ uống như trà sữa, bánh kẹo thuộc nhóm đường tự do (bao gồm đường thêm vào và đường có sẵn trong mật ong, siro, nước ép trái cây, nước ép cô đặc). Thành phần này thường gồm glucose, fructose và sucrose. Ngược lại, đường trong trái cây nguyên quả tồn tại cùng với chất xơ và các dưỡng chất tự nhiên.

Sự khác biệt đáng chú ý nằm ở lượng chất xơ, cấu trúc thực phẩm và mức độ chế biến, từ đó ảnh hưởng đến tốc độ hấp thu và đáp ứng đường huyết. Bạn có thể theo dõi bảng tổng hợp dưới đây để hiểu rõ hơn về tác động của hai nhóm đường này.

Bảng so sánh tác động của đường tự do và đường tự nhiên:

Mối liên hệ gián tiếp giữa đường, cân nặng và insulin

Thay vì gây bệnh ngay lập tức sau một bữa ăn ngọt, việc tiêu thụ quá nhiều đường trong thời gian dài tạo ra một chuỗi hệ lụy cho chuyển hóa. Khi nạp quá nhiều carbohydrate (đường), cơ thể sẽ làm tăng nồng độ insulin trong máu.

Tình trạng dư thừa năng lượng từ đường dễ dẫn đến tăng cân và béo phì. Khi cơ thể tích tụ quá nhiều mỡ, đặc biệt là mỡ nội tạng, nguy cơ kháng insulin tăng lên, tức là các tế bào phản ứng kém hiệu quả với insulin. Tình trạng kháng insulin kết hợp với sự suy giảm khả năng tiết insulin của tuyến tụy có thể dẫn đến đái tháo đường type 2.

Những yếu tố nguy cơ khác dẫn đến tiểu đường type 2

Nếu đường là tác nhân gián tiếp, thì tại sao có những người không hề ăn ngọt nhưng vẫn mắc bệnh? Điều này là do tiểu đường type 2 là kết quả của nhiều yếu tố phối hợp, không chỉ riêng chế độ ăn.

Tiền sử gia đình và di truyền đóng vai trò then chốt. Những người có bố, mẹ hoặc anh chị em ruột mắc bệnh có nguy cơ cao hơn. Bên cạnh đó, các yếu tố về lối sống và sinh học cũng ảnh hưởng trực tiếp:

• Tuổi tác: Nguy cơ tăng dần theo tuổi, đặc biệt từ 45 tuổi trở lên.
• Hoạt động thể chất: Lười vận động, ít tập thể dục làm tăng nguy cơ kháng insulin.
• Tâm lý và bệnh lý khác: Căng thẳng (stress) kéo dài cũng là một yếu tố nguy cơ được ghi nhận.

Cách tiêu thụ đường hợp lý để bảo vệ sức khỏe

Để giảm thiểu rủi ro, điều quan trọng không phải là loại bỏ hoàn toàn đường mà là kiểm soát liều lượng. Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) đưa ra khuyến cáo mạnh mẽ về việc giảm lượng đường tự do tiêu thụ hàng ngày xuống dưới 10% tổng năng lượng nạp vào. Nếu có thể giảm xuống dưới 5%, lợi ích cho sức khỏe sẽ càng rõ rệt hơn.

Ngoài việc kiểm soát đường, bạn nên xây dựng lối sống lành mạnh bằng cách tăng cường vận động và duy trì cân nặng hợp lý để ngăn chặn cơ chế kháng insulin.

Khi nào bạn cần đi kiểm tra đường huyết?

Vì tiểu đường type 2 thường diễn tiến âm ỉ, ít triệu chứng trong giai đoạn đầu, nhiều người chỉ phát hiện bệnh khi đã có biến chứng. Việc nhận diện sớm các tín hiệu của cơ thể là rất quan trọng.

Bạn nên cân nhắc đi thăm khám nếu xuất hiện các dấu hiệu như:

• Cảm thấy khát nước liên tục và đi tiểu nhiều lần, đặc biệt là vào ban đêm.
• Luôn cảm thấy đói dù vừa ăn xong, nhưng lại bị sút cân không rõ nguyên nhân.
• Thường xuyên mệt mỏi, nhìn mờ hoặc tê bì chân tay.

Theo bác sĩ Nguyễn Thị Thái: “Việc tầm soát bằng các xét nghiệm như glucose huyết tương lúc đói, HbA1c hoặc nghiệm pháp dung nạp glucose giúp phát hiện sớm tiền đái tháo đường và đái tháo đường, kể cả khi chưa có triệu chứng”.

Hãy trao đổi với bác sĩ hoặc nhân viên y tế về việc tầm soát đái tháo đường nếu bạn từ 35 tuổi trở lên, có tiền sử gia đình mắc bệnh, thừa cân/béo phì kèm yếu tố nguy cơ hoặc có các dấu hiệu nghi ngờ.

Tình huống mở đầu mang tính minh họa, không đại diện cho một cá nhân cụ thể.