Bệnh tay chân miệng có lây không? Lây qua đường nào?

Tay chân miệng không chỉ gây lo ngại bởi các triệu chứng trên da và niêm mạc mà còn bởi khả năng lây lan nhanh trong cộng đồng, nhất là ở môi trường nhà trẻ, trường học. Vậy bệnh tay chân miệng lây qua đường nào và vì sao cần đặc biệt cảnh giác? Những thông tin dưới đây sẽ giúp bạn có cái nhìn đầy đủ và chính xác.

Bệnh tay chân miệng có lây không?

Tay chân miệng có lây và lây rất nhanh qua tiếp xúc trực tiếp với dịch tiết như nước bọt, mụn nước, phân hoặc gián tiếp qua đồ vật nhiễm virus. Cả trẻ em và người lớn đều có thể mắc, người lớn dù không triệu chứng vẫn có thể lây bệnh.

Đây là bệnh truyền nhiễm lây lan rất nhanh do virus thuộc nhóm Enterovirus (thường gặp nhất là EV71, Coxsackie A16, A6). Bệnh lây từ người sang người, dễ bùng phát thành dịch trong cộng đồng, đặc biệt là trẻ nhỏ. Virus tay chân miệng có thể lây truyền qua nhiều con đường khác nhau, chủ yếu là:

• Tiếp xúc trực tiếp với dịch tiết của người bệnh như nước bọt, dịch mũi họng, dịch từ mụn nước, phân.
• Đường tiêu hóa: Trẻ chạm tay vào bề mặt, đồ chơi, vật dụng nhiễm virus rồi đưa tay lên miệng.
• Gián tiếp qua đồ dùng sinh hoạt như cốc uống nước, thìa, khăn mặt, đồ chơi chưa được khử khuẩn.
• Tiếp xúc gần trong môi trường tập thể (nhà trẻ, mẫu giáo), nơi trẻ dùng chung không gian và đồ vật.

Người bệnh có khả năng lây virus ngay cả khi chưa có triệu chứng rõ ràng và vẫn có thể tiếp tục lây trong vài tuần sau khi đã khỏi do virus còn tồn tại trong phân. Đáng lưu ý, mắc tay chân miệng không tạo miễn dịch suốt đời, nên trẻ và người lớn vẫn có thể tái nhiễm nếu gặp chủng virus khác.

Bệnh tay chân miệng lây qua đường nào?

Bệnh tay chân miệng có thể lây lan theo nhiều cơ chế khác nhau như qua đường hô hấp, tiếp xúc trực tiếp với người đang mắc bệnh, tiếp xúc với phân của người bệnh hoặc gián tiếp qua các đồ vật, bề mặt có nhiễm virus. Dưới đây là những con đường lây truyền bệnh tay chân miệng thường gặp nhất:

Lây truyền qua đường hô hấp

Virus tay chân miệng có mặt trong các dịch tiết đường hô hấp như nước bọt, dịch mũi, dịch họng của người bệnh. Khi trẻ ho, hắt hơi, nói chuyện hoặc khóc, các giọt bắn chứa virus có thể phát tán vào không khí và xâm nhập vào cơ thể người lành qua đường mũi miệng. Đây là con đường lây lan phổ biến, đặc biệt trong môi trường đông người, không gian kín, kém thông thoáng.

Tiếp xúc trực tiếp với người nhiễm bệnh

Tiếp xúc trực tiếp với người mắc bệnh, nhất là khi chạm vào các nốt mụn nước, vết loét ở miệng, tay, chân có chứa virus, sẽ làm tăng nguy cơ lây nhiễm. Trẻ nhỏ thường xuyên chơi đùa, nắm tay, dùng chung đồ dùng cá nhân nên nguy cơ lây lan qua tiếp xúc trực tiếp càng cao nếu không được vệ sinh đúng cách.

Tiếp xúc với dịch tiêu hóa của người bệnh

Virus gây bệnh tay chân miệng có thể tồn tại trong phân người bệnh và vẫn có khả năng lây nhiễm ngay cả khi các triệu chứng lâm sàng đã thuyên giảm. Nếu không rửa tay kỹ sau khi đi vệ sinh, thay tã cho trẻ hoặc tiếp xúc với phân nhiễm virus có thể khiến virus xâm nhập vào cơ thể qua đường miệng, gây bệnh.

Lây lan qua bề mặt có virus

Virus tay chân miệng có thể tồn tại trên nhiều bề mặt như đồ chơi, bàn ghế, tay nắm cửa, sàn nhà trong thời gian từ vài giờ đến vài ngày. Khi người khỏe mạnh chạm vào các bề mặt này rồi đưa tay lên mắt, mũi hoặc miệng, virus sẽ theo đó xâm nhập vào cơ thể. Trong môi trường ẩm thấp, virus có xu hướng tồn tại lâu hơn, làm tăng nguy cơ lây nhiễm.

Yếu tố tăng nguy cơ lây lan tay chân miệng

Trên thực tế, sự bùng phát của tay chân miệng thường là kết quả của nhiều yếu tố kết hợp, liên quan đến virus, con người và môi trường sống. Dưới đây là các yếu tố tăng nguy cơ lây lan tay chân miệng:

• Đặc tính của virus gây bệnh: Các virus thuộc nhóm Enterovirus, đặc biệt là Coxsackievirus A16 và Enterovirus 71 (EV71), có khả năng lây nhiễm cao, tồn tại lâu ngoài môi trường và phát triển mạnh trong điều kiện nóng ẩm. Virus có thể sống trên đồ chơi, bàn ghế, tay nắm cửa trong nhiều giờ đến vài ngày, làm tăng nguy cơ lây truyền gián tiếp.
• Vệ sinh cá nhân kém: Thói quen không rửa tay bằng xà phòng trước khi ăn, sau khi đi vệ sinh hoặc sau khi thay tã cho trẻ là yếu tố thuận lợi để virus xâm nhập qua đường tiêu hóa và niêm mạc.
• Môi trường tập thể đông đúc: Nhà trẻ, trường học, khu vui chơi là nơi trẻ tiếp xúc gần, dùng chung đồ dùng, dễ tạo thành chuỗi lây nhiễm nhanh nếu không kiểm soát tốt.
• Thiếu nhận thức và chủ quan trong cách ly: Không phát hiện sớm bệnh, cho trẻ đang mắc hoặc nghi ngờ mắc bệnh tiếp tục đến lớp làm tăng nguy cơ bùng phát ổ dịch.
• Điều kiện vệ sinh môi trường kém: Nguồn nước, nhà vệ sinh, khu sinh hoạt chung không đảm bảo vệ sinh là môi trường thuận lợi cho virus lưu hành.
• Khí hậu nóng ẩm: Thời tiết nóng ẩm, mưa nhiều làm virus dễ tồn tại và lây lan, đồng thời khiến sức đề kháng của trẻ suy giảm.

Thời gian ủ bệnh tay chân miệng và khi nào hết lây?

Bệnh tay chân miệng là bệnh truyền nhiễm do virus thuộc nhóm Enterovirus, có khả năng lây lan mạnh, đặc biệt ở trẻ nhỏ. Thời gian ủ bệnh tay chân miệng thường dao động từ 3-7 ngày. Trong giai đoạn này, người nhiễm virus hầu như chưa có biểu hiện rõ ràng nhưng virus đã tồn tại trong cơ thể và có thể lây sang người khác.

Khả năng lây nhiễm cao nhất rơi vào tuần đầu tiên kể từ khi khởi phát triệu chứng, khi người bệnh xuất hiện sốt, loét miệng, mụn nước ở tay. Virus dễ phát tán qua nước bọt, dịch mũi họng, phân và các bề mặt nhiễm bẩn.

Sau khi triệu chứng lâm sàng đã thuyên giảm, nguy cơ lây nhiễm giảm dần. Tuy nhiên, virus tay chân miệng vẫn có thể đào thải qua phân từ 2-4 tuần, thậm chí lâu hơn. Vì vậy, dù trẻ đã khỏi bệnh, việc duy trì vệ sinh cá nhân, rửa tay và khử khuẩn đồ dùng vẫn rất cần thiết để hạn chế lây lan trong cộng đồng.

Đối tượng dễ bị lây bệnh tay chân miệng là những ai?

Tay chân miệng là bệnh truyền nhiễm do virus đường ruột gây ra, có khả năng lây lan nhanh qua tiếp xúc trực tiếp và gián tiếp. Một số nhóm đối tượng dưới đây được xếp vào nhóm nguy cơ cao do đặc điểm miễn dịch, sinh hoạt và môi trường sống:

• Trẻ em dưới 5 tuổi: Đây là nhóm dễ mắc bệnh nhất vì hệ miễn dịch còn non yếu, chưa có khả năng tạo miễn dịch với virus. Trẻ nhỏ thường có thói quen đưa tay, đồ chơi lên miệng, vệ sinh cá nhân chưa tốt và sinh hoạt tập thể tại nhà trẻ, lớp mẫu giáo nên nguy cơ lây nhiễm rất cao.
• Người chăm sóc trẻ: Cha mẹ, người trông trẻ, giáo viên mầm non có nguy cơ nhiễm virus nếu tiếp xúc gần với trẻ mắc bệnh, đặc biệt khi xử lý phân, nước bọt, dịch tiết mũi họng mà không rửa tay đúng cách hoặc không sử dụng biện pháp bảo hộ phù hợp.
• Người sống và làm việc trong môi trường đông người: Những nơi như trường học, khu vui chơi, nhà trẻ, khu dân cư đông đúc tạo điều kiện cho virus tay chân miệng lây lan nhanh chóng qua bề mặt nhiễm bẩn, đồ dùng chung và tiếp xúc gần.

Phòng ngừa bệnh tay chân miệng thế nào?

Bệnh tay chân miệng hiện chưa có thuốc điều trị đặc hiệu hay vắc xin phòng bệnh, do đó các biện pháp dự phòng giúp kiểm soát lây nhiễm và hạn chế nguy cơ bùng phát dịch, đặc biệt ở trẻ nhỏ. Phòng ngừa hiệu quả cần được thực hiện đồng bộ từ cá nhân, gia đình đến môi trường học đường và cộng đồng. Dưới đây là những biện pháp phòng ngừa bệnh tay chân miệng:

• Tăng cường vệ sinh cá nhân: Hướng dẫn trẻ rửa tay đúng cách bằng xà phòng và nước sạch, đặc biệt trước khi ăn, sau khi đi vệ sinh, sau khi chơi đồ chơi chung hoặc tiếp xúc với bề mặt công cộng. Người chăm sóc trẻ cũng cần tuân thủ nghiêm ngặt vệ sinh tay để hạn chế lây nhiễm chéo.
• Đảm bảo an toàn ăn uống: Cho trẻ ăn chín, uống sôi, sử dụng nguồn nước sạch. Thực phẩm cần được chế biến hợp vệ sinh, tránh nguy cơ nhiễm vi sinh vật gây bệnh qua đường tiêu hóa.
• Vệ sinh đồ dùng cá nhân của trẻ: Đồ chơi, chén bát, bình sữa, khăn mặt, quần áo cần được làm sạch thường xuyên bằng dung dịch sát khuẩn phù hợp và phơi khô dưới ánh nắng để tiêu diệt virus tồn lưu.
• Giữ môi trường sống sạch sẽ: Lau chùi định kỳ các bề mặt trẻ thường xuyên tiếp xúc như sàn nhà, bàn ghế, tay nắm cửa, lan can, đặc biệt tại nhà trẻ và trường mẫu giáo, nhằm giảm nguy cơ lây truyền gián tiếp.
• Theo dõi và phát hiện sớm triệu chứng: Phụ huynh cần quan sát sát sao tình trạng sức khỏe của trẻ. Khi trẻ có dấu hiệu nghi ngờ tay chân miệng, cần cho trẻ nghỉ học, cách ly tạm thời và đưa đến cơ sở y tế để được thăm khám, theo dõi kịp thời.

Hy vọng bài viết trên đã giúp bạn đọc hiểu rõ bệnh tay chân miệng có lây không, lây qua đường nào cũng như mức độ nguy hiểm của bệnh. Do khả năng lây lan nhanh, đặc biệt ở trẻ nhỏ và môi trường tập thể, nên việc chủ động phòng ngừa bằng vệ sinh cá nhân, rửa tay thường xuyên, khử khuẩn đồ dùng và theo dõi sát các dấu hiệu bất thường là vô cùng cần thiết. Khi trẻ hoặc người lớn xuất hiện triệu chứng nghi ngờ tay chân miệng, cần cách ly tạm thời và thăm khám y tế sớm để được tư vấn, theo dõi và xử trí đúng cách, hạn chế biến chứng và ngăn chặn nguy cơ bùng phát dịch trong cộng đồng.