Bí tiểu ở người già: Nguyên nhân, triệu chứng và cách phòng ngừa

Ở người cao tuổi, bí tiểu là vấn đề sức khỏe không hiếm gặp và thường diễn tiến âm thầm theo thời gian. Những thay đổi lão hóa của hệ tiết niệu, bệnh lý nền hoặc thói quen sinh hoạt chưa phù hợp có thể khiến người già gặp khó khăn khi đi tiểu, tiểu không hết hoặc tiểu buốt. Nếu kéo dài, tình trạng này có thể ảnh hưởng nghiêm trọng đến sinh hoạt và sức khỏe.

Nguyên nhân gây bí tiểu ở người già

Bí tiểu ở người cao tuổi là tình trạng rối loạn tiểu tiện thường gặp, xảy ra khi bàng quang không thể làm trống hoàn toàn hoặc người bệnh không thể tự đi tiểu dù có cảm giác buồn tiểu. Đây là hệ quả của nhiều yếu tố bệnh lý và thay đổi sinh lý do quá trình lão hóa, thường có sự chồng lấp giữa các nguyên nhân.

Phì đại tuyến tiền liệt lành tính

Ở nam giới lớn tuổi, phì đại tuyến tiền liệt là nguyên nhân hàng đầu gây bí tiểu. Khi tuyến tiền liệt tăng kích thước theo tuổi, khối mô phì đại sẽ chèn ép niệu đạo và cổ bàng quang, làm cản trở dòng chảy nước tiểu. Tình trạng này dẫn đến tiểu khó, tia tiểu yếu, tiểu không hết và có thể tiến triển thành bí tiểu cấp hoặc mạn tính nếu không được kiểm soát kịp thời.

Rối loạn thần kinh chi phối bàng quang

Các bệnh lý thần kinh thường gặp ở người già như tai biến mạch máu não, Parkinson, Alzheimer, đái tháo đường lâu năm hoặc chấn thương cột sống có thể làm tổn thương hệ thần kinh điều khiển hoạt động tiểu tiện.

Suy yếu cơ bàng quang do lão hóa

Quá trình lão hóa tự nhiên khiến trương lực và khả năng co bóp của cơ bàng quang suy giảm. Điều này làm giảm áp lực tống xuất nước tiểu, khiến bàng quang không thể làm rỗng hoàn toàn sau mỗi lần đi tiểu.

Sỏi đường tiết niệu

Sỏi bàng quang hoặc sỏi niệu đạo có kích thước lớn có thể gây tắc nghẽn cơ học đường tiểu. Ở người cao tuổi, nguy cơ hình thành sỏi tăng cao do tình trạng ứ nước tiểu kéo dài, uống ít nước và các rối loạn chuyển hóa.

Táo bón mạn tính

Táo bón kéo dài, thường gặp ở người già do ít vận động và chế độ ăn thiếu chất xơ, có thể góp phần gây bí tiểu. Đồng thời, táo bón còn làm tăng nguy cơ nhiễm trùng tiết niệu do ứ đọng nước tiểu.

Viêm nhiễm đường tiết niệu và sinh dục

Nhiễm trùng đường tiết niệu, viêm bàng quang, viêm niệu đạo hoặc viêm tuyến tiền liệt có thể gây phù nề, kích thích và hẹp lòng niệu đạo. Những thay đổi viêm này khiến dòng nước tiểu bị cản trở, gây bí tiểu.

Tác dụng phụ của thuốc

Nhiều loại thuốc thường được sử dụng ở người cao tuổi có thể ảnh hưởng đến hoạt động tiểu tiện. Các thuốc kháng cholinergic, thuốc giảm đau nhóm opioid, thuốc an thần, thuốc chống trầm cảm hoặc một số thuốc tim mạch có thể làm giảm co bóp cơ bàng quang hoặc tăng trương lực cơ vòng niệu đạo, từ đó gây bí tiểu.

Triệu chứng nhận biết

Bí tiểu ở người cao tuổi có biểu hiện lâm sàng đa dạng, phụ thuộc vào mức độ và thời gian khởi phát của tình trạng rối loạn tiểu tiện. Trên thực tế, triệu chứng có thể khác nhau rõ rệt giữa bí tiểu cấp tính và bí tiểu mạn tính.

Bí tiểu cấp tính

Bí tiểu cấp ở người cao tuổi thường khởi phát đột ngột và gây khó chịu, được xem là một tình trạng cấp cứu tiết niệu. Các dấu hiệu thường gặp gồm:

• Không thể đi tiểu dù có cảm giác buồn tiểu dữ dội.
• Đau, căng tức hoặc khó chịu nhiều vùng bụng dưới do bàng quang bị ứ đầy nước tiểu.
• Cảm giác mót tiểu liên tục, tiểu gấp nhưng không thể tiểu được.
• Đau lan ra vùng hạ vị hoặc thắt lưng dưới trong một số trường hợp.
• Người bệnh có thể bồn chồn, lo lắng, khó chịu do đau và căng bàng quang kéo dài.

Bí tiểu mạn tính

Bí tiểu mạn tính thường tiến triển từ từ, các triệu chứng thường gặp bao gồm:

• Khó khởi phát dòng tiểu, phải rặn hoặc chờ lâu mới tiểu được.
• Dòng nước tiểu yếu, tia tiểu nhỏ hoặc chảy chậm hơn bình thường.
• Dòng tiểu ngắt quãng, lúc chảy lúc ngừng trong quá trình đi tiểu.
• Đi tiểu nhiều lần trong ngày nhưng mỗi lần lượng nước tiểu ít.
• Cảm giác tiểu không hết, còn tồn dư nước tiểu sau khi tiểu xong.
• Rò rỉ nước tiểu do tràn, đặc biệt khi bàng quang ứ đầy kéo dài.
• Thức dậy nhiều lần về đêm để đi tiểu (tiểu đêm).
• Đau âm ỉ hoặc cảm giác nặng vùng hạ vị.

Ở người cao tuổi thể trạng yếu, bí tiểu mạn có thể đi kèm các biểu hiện không đặc hiệu như mệt mỏi, kích động, lú lẫn hoặc mê sảng.

Cách phòng ngừa

Phòng ngừa bí tiểu ở người cao tuổi cần được thực hiện sớm và duy trì lâu dài thông qua việc bảo vệ chức năng bàng quang, hệ tiết niệu và kiểm soát tốt các yếu tố nguy cơ đi kèm. Dưới đây là một số cách phòng ngừa:

• Không nhịn tiểu quá lâu, nên đi tiểu ngay khi có cảm giác buồn tiểu; tập thói quen đi tiểu theo giờ, khoảng 2-3 giờ/lần để tránh bàng quang bị căng giãn kéo dài.
• Theo dõi sớm các dấu hiệu rối loạn tiểu tiện như tiểu khó, tiểu không hết, dòng tiểu yếu, tiểu nhiều lần; cần thăm khám y tế kịp thời để được chẩn đoán và điều trị sớm.
• Uống đủ nước mỗi ngày, giúp duy trì lưu lượng nước tiểu ổn định và hạn chế tình trạng nước tiểu cô đặc gây kích ứng bàng quang; tránh uống nhiều nước trước khi ngủ để giảm tiểu đêm.
• Hạn chế các chất kích thích bàng quang như caffeine, rượu bia, nước ngọt có gas, thực phẩm cay hoặc nhiều acid.
• Duy trì cân nặng hợp lý, tránh thừa cân, béo phì gây tăng áp lực lên bàng quang và niệu đạo.
• Phòng ngừa táo bón bằng chế độ ăn giàu chất xơ, đủ nước và vận động thể lực thường xuyên để giảm chèn ép lên bàng quang.
• Bỏ thuốc lá, vì nicotine có thể gây kích thích bàng quang và làm nặng thêm rối loạn tiểu tiện.
• Thận trọng khi sử dụng thuốc, đặc biệt các thuốc có thể gây bí tiểu; cần trao đổi với bác sĩ khi xuất hiện tác dụng phụ liên quan đến đường tiết niệu.

Bí tiểu ở người già là tình trạng rối loạn tiết niệu thường gặp, có thể tiến triển âm thầm nhưng tiềm ẩn nhiều nguy cơ biến chứng nghiêm trọng nếu không được phát hiện và can thiệp kịp thời. Khi xuất hiện các dấu hiệu tiểu tiện bất thường, người bệnh không nên chủ quan mà cần thăm khám chuyên khoa để được chẩn đoán chính xác và điều trị đúng hướng, giúp hạn chế biến chứng và bảo vệ sức khỏe lâu dài.