Đột biến gen BRCA1 và BRCA2 là gì? Khi nào nên xét nghiệm đột biến gen BRCA?

Đột biến gen BRCA1 và BRCA2 có thể di truyền trong gia đình nhưng không phải ai mang đột biến cũng mắc ung thư. Việc nhận biết những trường hợp có nguy cơ cao và thực hiện xét nghiệm đúng thời điểm giúp bác sĩ đánh giá nguy cơ, từ đó xây dựng kế hoạch theo dõi và phòng ngừa phù hợp.

Đột biến gen BRCA1 và BRCA2 là gì?

Đột biến gen BRCA1 và BRCA2 là những biến đổi trong trình tự ADN của hai gen BRCA1 (Breast Cancer Gene 1) và BRCA2 (Breast Cancer Gene 2), vốn thuộc nhóm gen ức chế khối u, có vai trò sửa chữa tổn thương ADN và duy trì sự ổn định của bộ gen. Mỗi người thường mang hai bản sao của mỗi gen BRCA, được di truyền từ cha và mẹ.

Khi xuất hiện các biến thể gây bệnh, chức năng sửa chữa ADN có thể bị suy giảm, dẫn đến tích lũy các bất thường di truyền và làm tăng nguy cơ phát triển một số loại ung thư, đặc biệt là ung thư vú và ung thư buồng trứng. Cần phân biệt rằng tất cả mọi người đều mang gen BRCA1 và BRCA2, nhưng chỉ một tỷ lệ nhỏ mang các biến thể gây bệnh có liên quan đến nguy cơ ung thư di truyền.

Đột biến gây bệnh ở BRCA1 hoặc BRCA2 không đồng nghĩa với việc chắc chắn mắc ung thư. Tuy nhiên, người mang những đột biến này có nguy cơ mắc một số loại ung thư cao hơn so với người không mang đột biến. Các bệnh ung thư có liên quan đến đột biến BRCA bao gồm:

• Ung thư vú: Là loại ung thư có mối liên hệ rõ rệt với đột biến BRCA1 và BRCA2. Nguy cơ mắc bệnh có thể tăng đáng kể ở phụ nữ mang đột biến gây bệnh.
• Ung thư buồng trứng: Cả hai gen đều liên quan đến nguy cơ ung thư buồng trứng, trong đó đột biến BRCA1 thường có mức nguy cơ cao hơn BRCA2.
• Ung thư tuyến tiền liệt: Nam giới mang đột biến BRCA, đặc biệt là BRCA2, có thể tăng nguy cơ mắc ung thư tuyến tiền liệt.
• Ung thư tuyến tụy: Một số đột biến BRCA1 và BRCA2 có liên quan đến nguy cơ ung thư tuyến tụy.
• Ung thư vú ở nam giới: Mặc dù ít gặp hơn ở nữ giới, ung thư vú vẫn có thể xuất hiện ở nam giới mang đột biến BRCA, đặc biệt là BRCA2.

Theo ước tính của Viện Ung thư Quốc gia Hoa Kỳ (NCI), khoảng 55 - 72% phụ nữ mang đột biến BRCA1 và 45 - 69% phụ nữ mang đột biến BRCA2 có thể mắc ung thư vú trước tuổi 70 - 80, tùy theo nghiên cứu. Đây là nguy cơ ước tính trên quần thể, không phải dự đoán chắc chắn cho từng cá nhân. Nguy cơ thực tế còn phụ thuộc vào tuổi, tiền sử gia đình, các yếu tố di truyền khác và nhiều yếu tố liên quan đến sức khỏe.

Khi nào nên xét nghiệm đột biến gen BRCA1 và BRCA2?

Xét nghiệm đột biến gen BRCA1 và BRCA2 được khuyến nghị cân nhắc ở những người có nguy cơ cao mắc ung thư liên quan đến yếu tố di truyền, đặc biệt là ung thư vú và ung thư buồng trứng. Việc chỉ định xét nghiệm cần dựa trên tiền sử bệnh lý cá nhân, tiền sử gia đình và đánh giá nguy cơ di truyền. Một số trường hợp nên được tư vấn và cân nhắc thực hiện xét nghiệm bao gồm:

• Tiền sử cá nhân mắc ung thư vú: Người được chẩn đoán ung thư vú khi còn trẻ (đặc biệt trước 50 tuổi), ung thư vú hai bên, ung thư vú bộ ba âm tính hoặc ung thư vú ở nam giới.
• Tiền sử cá nhân mắc các loại ung thư liên quan: Người mắc ung thư buồng trứng biểu mô, ung thư vòi trứng, ung thư phúc mạc nguyên phát hoặc một số trường hợp ung thư tuyến tụy và ung thư tuyến tiền liệt.
• Tiền sử gia đình mắc ung thư: Người có nhiều thành viên trong gia đình mắc ung thư vú, ung thư buồng trứng, ung thư tuyến tụy hoặc ung thư tuyến tiền liệt, đặc biệt khi bệnh xuất hiện ở độ tuổi trẻ hoặc qua nhiều thế hệ.
• Người thân mang đột biến BRCA1 hoặc BRCA2: Người có quan hệ huyết thống với thành viên gia đình đã được xác định mang biến thể gây bệnh hoặc có khả năng gây bệnh ở gen BRCA1 hoặc BRCA2.
• Người có nguy cơ di truyền cao: Người thuộc các nhóm dân số có tỷ lệ mang biến thể BRCA gây bệnh cao hơn hoặc có kết quả đánh giá nguy cơ di truyền cho thấy khả năng mang biến thể gây bệnh đáng kể.

Lưu ý: Xét nghiệm BRCA1 và BRCA2 nên được thực hiện sau khi tư vấn di truyền nhằm lựa chọn đối tượng phù hợp, giải thích ý nghĩa kết quả và định hướng các biện pháp theo dõi, dự phòng hoặc điều trị khi cần thiết.

Kết quả xét nghiệm đột biến gen BRCA có ý nghĩa gì?

Kết quả xét nghiệm BRCA giúp xác định một người có mang biến thể di truyền liên quan đến nguy cơ ung thư hay không. Tuy nhiên, kết quả không thể khẳng định chắc chắn người đó sẽ mắc hoặc không mắc ung thư trong tương lai. Tùy vào biến thể được phát hiện, kết quả xét nghiệm thường được phân thành ba nhóm chính.

Kết quả dương tính với đột biến BRCA

Kết quả dương tính cho thấy người được xét nghiệm mang biến thể gây bệnh hoặc có khả năng gây bệnh ở gen BRCA1 hoặc BRCA2. Điều này đồng nghĩa với nguy cơ mắc một số loại ung thư cao hơn so với dân số chung, nhưng không có nghĩa người mang biến thể chắc chắn sẽ phát triển ung thư. Kết quả này có ý nghĩa trong việc xây dựng kế hoạch theo dõi, tầm soát, dự phòng ung thư và cân nhắc xét nghiệm di truyền cho các thành viên trong gia đình. Đối với người đã mắc ung thư, kết quả còn có thể hỗ trợ lựa chọn phương pháp điều trị phù hợp.

Kết quả âm tính với đột biến BRCA

Kết quả âm tính cho thấy không phát hiện biến thể gây bệnh hoặc có khả năng gây bệnh ở gen BRCA1 và BRCA2 trong phạm vi phân tích của xét nghiệm. Tuy nhiên, kết quả này không loại trừ hoàn toàn nguy cơ mắc ung thư, vì bệnh còn có thể liên quan đến các gen khác, yếu tố môi trường và lối sống. Đặc biệt, ở những người có tiền sử gia đình mắc ung thư nhưng chưa xác định được biến thể di truyền trong gia đình, kết quả âm tính không đồng nghĩa với việc không có nguy cơ ung thư di truyền.

Kết quả phát hiện biến thể chưa rõ ý nghĩa

Trong một số trường hợp, xét nghiệm phát hiện biến thể gen chưa đủ bằng chứng để xác định có làm tăng nguy cơ ung thư hay không. Kết quả này được gọi là biến thể chưa rõ ý nghĩa lâm sàng, viết tắt là VUS.

Kết quả VUS cho thấy xét nghiệm phát hiện một biến thể trong gen BRCA1 hoặc BRCA2 nhưng chưa có đủ bằng chứng khoa học để xác định biến thể đó là lành tính hay gây bệnh. Do đó, kết quả này chưa thể được sử dụng để khẳng định nguy cơ ung thư tăng cao.

Người mang biến thể VUS cần được tư vấn di truyền và đánh giá nguy cơ dựa trên tiền sử cá nhân, gia đình. Các quyết định can thiệp y khoa không nên chỉ dựa vào kết quả VUS, vì ý nghĩa của biến thể có thể được phân loại lại khi có thêm bằng chứng khoa học.

Người mang đột biến gen BRCA1 hoặc BRCA2 cần làm gì?

Mang đột biến BRCA1 hoặc BRCA2 gây bệnh không đồng nghĩa với việc chắc chắn mắc ung thư. Tuy nhiên, quản lý nguy cơ phù hợp có thể giúp phát hiện sớm hoặc giảm nguy cơ mắc bệnh. Các biện pháp cần được cá thể hóa theo độ tuổi, giới tính, tiền sử bệnh và nhu cầu của từng người.

Thực hiện tầm soát ung thư theo hướng dẫn của bác sĩ

Người mang đột biến gây bệnh ở gen BRCA1 hoặc BRCA2 cần được tư vấn và xây dựng kế hoạch tầm soát ung thư phù hợp nhằm phát hiện sớm các bất thường và hỗ trợ điều trị kịp thời.

Tùy theo độ tuổi, giới tính và tiền sử bệnh lý, bác sĩ có thể chỉ định chụp cộng hưởng từ (MRI) tuyến vú kết hợp chụp nhũ ảnh để tầm soát ung thư vú, đồng thời đánh giá nguy cơ mắc các loại ung thư liên quan như ung thư tuyến tiền liệt và ung thư tuyến tụy.

Riêng đối với ung thư buồng trứng, hiện chưa có phương pháp tầm soát nào được chứng minh có hiệu quả rõ ràng trong việc giảm tỷ lệ tử vong. Do đó, siêu âm và xét nghiệm CA-125 không thể thay thế các biện pháp quản lý nguy cơ được khuyến nghị.

Trao đổi về các biện pháp giảm nguy cơ ung thư

Ở những người mang đột biến gây bệnh ở gen BRCA1 hoặc BRCA2, bác sĩ có thể cân nhắc các biện pháp giảm nguy cơ ung thư như sử dụng thuốc dự phòng hoặc phẫu thuật dự phòng tùy theo tình trạng cụ thể. Trong đó, phẫu thuật giảm nguy cơ ung thư vú hoặc cắt bỏ hai bên vòi trứng và buồng trứng có thể được xem xét ở những đối tượng phù hợp, đặc biệt là phụ nữ đã hoàn thành kế hoạch sinh con.

Tuy nhiên, các biện pháp này có thể ảnh hưởng đến sức khỏe, khả năng sinh sản và chức năng nội tiết. Vì vậy, người mang đột biến BRCA cần được tư vấn chuyên khoa đầy đủ để đánh giá lợi ích, nguy cơ và lựa chọn phương pháp dự phòng phù hợp với tình trạng sức khỏe cũng như nguyện vọng cá nhân.

Duy trì lối sống lành mạnh

Bên cạnh các biện pháp y tế, duy trì lối sống lành mạnh có vai trò quan trọng trong việc nâng cao sức khỏe tổng thể và góp phần giảm nguy cơ mắc một số loại ung thư. Người mang đột biến BRCA1 hoặc BRCA2 nên duy trì hoạt động thể chất thường xuyên, xây dựng chế độ ăn uống cân đối với nhiều rau xanh, trái cây và ngũ cốc nguyên hạt, đồng thời hạn chế đồ uống có cồn, tránh hút thuốc lá và duy trì cân nặng phù hợp.

Tuy nhiên, lối sống lành mạnh không thể loại bỏ hoàn toàn nguy cơ ung thư liên quan đến đột biến BRCA. Vì vậy, cần kết hợp với các biện pháp tầm soát định kỳ và tư vấn chuyên khoa để quản lý nguy cơ hiệu quả.

Tư vấn di truyền cho người thân trong gia đình

Khi một người được xác định mang đột biến gây bệnh ở gen BRCA1 hoặc BRCA2, các thành viên cùng huyết thống, đặc biệt là cha mẹ, anh chị em ruột và con, cũng có nguy cơ mang biến thể tương tự. Vì vậy, tư vấn di truyền cho người thân trong gia đình đóng vai trò quan trọng trong việc đánh giá nguy cơ, cân nhắc xét nghiệm và xây dựng kế hoạch theo dõi sức khỏe phù hợp.

Xét nghiệm BRCA nhằm dự đoán nguy cơ ung thư thường được khuyến nghị ở người trưởng thành và không thực hiện thường quy ở trẻ em khi chưa có lợi ích y tế trực tiếp. Ngoài ra, tư vấn di truyền còn giúp người mang đột biến hiểu rõ nguy cơ truyền biến thể cho thế hệ sau, từ đó đưa ra các quyết định phù hợp về kế hoạch sinh sản và sức khỏe gia đình.

Đột biến gen BRCA1 và BRCA2 là những yếu tố di truyền quan trọng liên quan đến nguy cơ ung thư vú, ung thư buồng trứng và một số loại ung thư khác. Tuy nhiên, mang đột biến không có nghĩa là chắc chắn mắc bệnh. Việc đánh giá nguy cơ cần dựa trên kết quả xét nghiệm, tiền sử gia đình và tình trạng sức khỏe của từng người.

Nếu gia đình có nhiều người mắc ung thư, có người được chẩn đoán ở độ tuổi trẻ hoặc đã xác định đột biến BRCA gây bệnh, bạn nên trao đổi với bác sĩ về khả năng cần xét nghiệm. Tư vấn di truyền và theo dõi phù hợp sẽ giúp đưa ra những quyết định chủ động hơn trong việc bảo vệ sức khỏe.