Kiến ba khoang hoành hành sau mưa: Làm gì để tránh viêm da tiếp xúc?

Viêm da tiếp xúc do côn trùng là một phản ứng viêm cấp tính của da khi tiếp xúc với các chất kích ứng được giải phóng từ chất xuất tiết của côn trùng. Trong số các loại côn trùng gây bệnh, viêm da do chi Paederus (thường được gọi là kiến ba khoang) là loại phổ biến nhất.

Vì sao kiến ba khoang có thể gây tổn thương da?

Kiến ba khoang có các tên gọi dân gian khác nhau tùy vùng miền như kiến kim, kiến lác, kiến nhốt hay kiến cong đít… Đặc điểm nhận dạng của loại côn trùng này là thân hình mảnh, dài khoảng 7 - 10mm, có 3 đôi chân và cơ thể có các khoang màu sắc điển hình gồm 2 vòng đỏ và 3 vòng đen.

Kiến khoang chạy và bay rất nhanh, thường ẩn náu ở những nơi ẩm ướt. Chúng hoạt động chủ yếu vào ban đêm và bị thu hút mạnh bởi ánh sáng đèn huỳnh quang.

Cơ chế gây bệnh không phải do côn trùng đốt mà do sự tiếp xúc gián tiếp hoặc trực tiếp với dịch cơ thể của chúng. Khi côn trùng bị chà xát hoặc dập nát trên da, chúng phóng thích ra chất dịch chứa độc tố paederin, gây ra phản ứng viêm da tiếp xúc tại chỗ.

Tại Việt Nam, viêm da tiếp xúc do kiến ba khoang này thường xuất hiện vào mùa mưa bão, có thể bùng phát thành dịch hoặc xuất hiện tản mát trong suốt cả năm. Mặc dù không gây nguy hiểm đến tính mạng nhưng các triệu chứng của bệnh thường gây đau đớn, khó chịu và làm người bệnh lo lắng.

Viêm da tiếp xúc do kiến ba khoang biểu hiện ra sao?

Việc chẩn đoán viêm da tiếp xúc do côn trùng chủ yếu dựa trên các biểu hiện lâm sàng đặc trưng:

• Vị trí tổn thương: Có thể xuất hiện ở bất kỳ đâu nhưng phổ biến nhất là các vùng da hở như mặt, cổ, tay, chân. Nếu bị ở mắt, có thể gây sưng nề, trợt đỏ và chảy nước mắt; nếu bị ở các nếp gấp như nách, bẹn hoặc cơ quan sinh dục, tổn thương có thể gây sưng đau làm hạn chế đi lại.
• Thương tổn cơ bản: Ban đầu, da xuất hiện những đám dát đỏ, dài như vết cào xước, hơi phù nề với kích thước từ vài mm đến vài cm. Sau vài giờ đến một ngày, mụn nước hoặc bọng nước bắt đầu xuất hiện ở giữa dát đỏ. Trong trường hợp nhẹ, tổn thương khô đi sau 3 - 5 ngày mà không thành phỏng nước. Ở trường hợp nặng hơn, thương tổn lan rộng, xuất hiện bọng mủ nông lan tỏa, thậm chí có thể dẫn đến trợt loét hoặc hoại tử da.
• Triệu chứng cơ năng: Người bệnh thường có cảm giác bỏng rát và ngứa dữ dội. Nếu có tình trạng bội nhiễm vi khuẩn, vùng da bị bệnh sẽ đau nhức và khó chịu nhiều hơn.
• Triệu chứng toàn thân: Một số ít trường hợp nặng có thể gây sốt, mệt mỏi và nổi hạch ở cổ, nách hoặc bẹn tương ứng với vùng tổn thương.

Viêm da tiếp xúc do kiến ba khoang chủ yếu được nhận biết qua các biểu hiện trên da và triệu chứng lâm sàng. Các xét nghiệm thường không có dấu hiệu đặc hiệu. Tuy nhiên, nếu tổn thương lan rộng hoặc có nhiều bọng mủ, người bệnh có thể xuất hiện tình trạng tăng bạch cầu hoặc sưng hạch.

Phân biệt viêm da do kiến ba khoang với các bệnh lý khác

Cần lưu ý phân biệt viêm da tiếp xúc do côn trùng với một số bệnh da liễu khác để có hướng điều trị đúng:

• Bệnh Zona: Đây là bệnh dễ gây nhầm lẫn nhất do cũng có mụn nước trên nền dát đỏ. Tuy nhiên, Zona thường có tổn thương phân bố theo đường đi của dây thần kinh ngoại biên, đau rát sâu và có các mụn nước lõm giữa.
• Herpes da: Mụn nước nhỏ tập trung thành chùm, thường xuất hiện ở vùng bán niêm mạc như môi, sinh dục.
• Viêm da tiếp xúc khác: Tổn thương thường xuất hiện tại vùng da tiếp xúc với tác nhân gây dị ứng hoặc kích ứng. Da có thể đỏ, ngứa, nổi mụn nước hoặc bong tróc tùy mức độ phản ứng.

Cần xử trí thế nào khi bị viêm da do kiến ba khoang?

Phương pháp điều trị chủ yếu là tại chỗ và tùy thuộc vào giai đoạn của thương tổn:

• Ngay khi bị tiếp xúc: Cần rửa sạch thương tổn bằng nước muối sinh lý (NaCl 9%) khoảng 3 - 4 lần mỗi ngày để trung hòa độc tố của côn trùng. Cần lưu ý tránh kỳ cọ mạnh làm tổn thương lan rộng.
• Giai đoạn da đỏ, bỏng rát: Sử dụng các loại thuốc làm dịu da và chống viêm như hồ nước, hồ Tetra-Pred hoặc các loại mỡ kháng sinh phối hợp corticoid bôi 2 - 3 lần mỗi ngày theo chỉ định.
• Giai đoạn bọng nước, bọng mủ: Chấm các dung dịch màu sát khuẩn như Milian, Castellani hoặc thuốc tím pha loãng 1 - 2 lần mỗi ngày.
• Điều trị toàn thân: Thường sử dụng kháng sinh uống theo chỉ định nếu thương tổn lan rộng, có nhiều bọng mủ và dấu hiệu nhiễm trùng toàn thân. Thuốc kháng histamin cũng được chỉ định để giảm ngứa và kích ứng da.

Việc lựa chọn thuốc và phương pháp điều trị cần dựa trên mức độ tổn thương da. Người bệnh nên tham khảo ý kiến bác sĩ hoặc nhân viên y tế trước khi sử dụng thuốc, đặc biệt là các thuốc chứa kháng sinh hoặc corticoid.

Làm gì để hạn chế nguy cơ tiếp xúc với kiến ba khoang?

Cách phòng bệnh tốt nhất là tránh tiếp xúc trực tiếp với côn trùng. Các biện pháp cụ thể bao gồm:

• Nếu thấy côn trùng đang bò trên da, tuyệt đối không đập hoặc quệt bằng tay. Hãy thổi nhẹ hoặc dùng một tờ giấy để côn trùng bò lên rồi lấy ra, sau đó rửa sạch vùng da đó.
• Nếu vô tình chà xát phải côn trùng, hãy rửa sạch tay và vùng da tiếp xúc ngay lập tức bằng nước sạch và xà phòng.
• Đóng cửa vào ban đêm hoặc sử dụng lưới mắt nhỏ để ngăn côn trùng. Thay đèn huỳnh quang bằng đèn ánh sáng vàng vì kiến khoang ít bị dẫn dụ bởi loại ánh sáng này.
• Ngủ màn, kiểm tra kỹ giường chiếu, khăn mặt và quần áo trước khi sử dụng. Vệ sinh sạch sẽ quanh khu vực sinh sống để triệt tiêu nơi ẩn náu của côn trùng.

Tóm lại, viêm da tiếp xúc do kiến ba khoang là bệnh thường gặp nhưng có thể phòng tránh và điều trị hiệu quả nếu được phát hiện sớm. Việc nhận biết đúng triệu chứng, xử trí kịp thời và thực hiện các biện pháp phòng ngừa sẽ giúp hạn chế tổn thương da và bảo vệ sức khỏe.