Làm gì khi bị táo bón do thuốc giảm đau nhóm Opioid?

Việc hiểu rõ cơ chế gây táo bón của Opioid, dấu hiệu nhận biết sớm và các hướng điều trị phù hợp giúp duy trì hiệu quả giảm đau ổn định. Đồng thời, cách tiếp cận này còn góp phần bảo vệ sức khỏe đường ruột và giảm nguy cơ biến chứng như ứ phân hoặc tắc ruột phải nhập viện.

Tại sao thuốc giảm đau nhóm Opioid lại gây táo bón?

Thuốc giảm đau nhóm Opioid gắn vào các thụ thể Opioid không chỉ ở não mà còn ở ruột. Tại đường tiêu hóa, chúng làm giảm nhu động ruột, tăng hấp thu nước từ phân và khiến phân khô, cứng, khó đi ngoài. Khi đó, người bệnh đi tiêu ít hơn bình thường, phải rặn nhiều, có thể đau bụng, đầy hơi, buồn nôn hoặc cảm giác “chưa đi hết”.

Khác với táo bón thông thường do ăn ít chất xơ hoặc ít vận động, táo bón do thuốc giảm đau thường kéo dài suốt thời gian dùng thuốc và hiếm khi tự hết nếu không can thiệp. Tình trạng này có thể xuất hiện sớm, ngay sau vài ngày dùng thuốc, hoặc tăng dần theo thời gian điều trị dài ngày. Tỷ lệ gặp táo bón ở người dùng Opioid dao động từ 40 - 60% ở bệnh nhân không ung thư, và có thể lên tới hơn 80% ở bệnh nhân ung thư.

Người bệnh đang dùng morphin, tramadol, fentanyl, oxycodone… cần chú ý nếu có các dấu hiệu sau:

• Đi tiêu dưới 3 lần mỗi tuần hoặc khoảng cách giữa các lần đi tiêu dài hơn rõ rệt so với trước.
• Phân khô, vón cục, phải rặn nhiều, đau hậu môn khi đi ngoài.
• Cảm giác đầy bụng, chướng hơi, đau quặn bụng, ăn nhanh no, buồn nôn.

Khi có các biểu hiện này sau khi bắt đầu hoặc tăng liều Opioid, rất có khả năng là táo bón do thuốc giảm đau. Người bệnh nên thông báo cho bác sĩ để được đánh giá kỹ, vì nếu kéo dài có thể dẫn đến trĩ, nứt hậu môn, phân ứ đọng gây đau bụng nhiều và giảm chất lượng sống.

Nguyên tắc điều trị

Các hướng dẫn quốc tế khuyến cáo nên chủ động dự phòng táo bón ngay khi bắt đầu dùng Opioid, thay vì chờ đến khi triệu chứng xuất hiện rõ. Việc điều trị thường kết hợp thay đổi lối sống làm nền tảng và sử dụng thuốc hỗ trợ khi cần, nhằm duy trì đi tiêu đều đặn mà vẫn đảm bảo hiệu quả giảm đau.

Điều chỉnh lối sống giúp hỗ trợ điều trị

Một số thay đổi đơn giản nhưng quan trọng có thể giúp cải thiện táo bón:

• Uống đủ nước: Khoảng 1,5 - 2 lít nước mỗi ngày, nếu không bị hạn chế dịch do bệnh tim, thận.
• Tăng chất xơ: Bổ sung rau xanh, trái cây tươi, ngũ cốc nguyên hạt; tăng từ từ để tránh đầy hơi.
• Tăng vận động: Đi bộ, tập các bài vận động nhẹ nếu sức khỏe cho phép giúp kích thích nhu động ruột.

Ngoài ra, nên tạo thói quen đi tiêu vào một giờ cố định trong ngày, không nhịn khi buồn đi ngoài, hạn chế lạm dụng cafe hoặc rượu bia vì có thể làm mất nước, khiến phân khô hơn. Các biện pháp này có thể không đủ để giải quyết hoàn toàn táo bón do thuốc, nhưng đóng vai trò hỗ trợ quan trọng và nên duy trì lâu dài.

Dùng thuốc hỗ trợ

Khi thay đổi lối sống không đủ hiệu quả, bác sĩ thường chỉ định thuốc nhuận tràng như bước điều trị chuẩn trong táo bón do thuốc giảm đau. Nhóm thẩm thấu như polyethylene glycol hoặc lactulose giúp làm mềm phân và kích thích đại tiện, còn nhóm kích thích như bisacodyl hoặc senna thúc đẩy nhu động ruột. Thông thường, điều trị bắt đầu bằng thuốc thẩm thấu và chỉ phối hợp thêm thuốc kích thích khi cần.

Việc sử dụng thuốc nhuận tràng cần tuân theo chỉ định y khoa về liều dùng và thời gian. Tự ý dùng kéo dài hoặc quá liều có thể gây phụ thuộc, rối loạn điện giải hoặc đau quặn bụng, vì vậy người bệnh cần được theo dõi và điều chỉnh điều trị phù hợp.

Trong táo bón do Opioid, thuốc nhuận tràng đơn thuần đôi khi không đủ hiệu quả do cơ chế giảm nhu động ruột đặc hiệu của Opioid. Nếu táo bón vẫn không cải thiện dù đã phối hợp một đến hai loại thuốc nhuận tràng, bác sĩ có thể cân nhắc nhóm thuốc đặc hiệu PAMORA. Nhóm này giúp giảm tác động của Opioid trên ruột mà ít ảnh hưởng đến hiệu quả giảm đau, thường dùng cho các trường hợp trung bình đến nặng. Trong những tình huống ứ phân kéo dài, các biện pháp can thiệp như thụt tháo chỉ được xem xét như lựa chọn sau cùng.

Có nên tự ý ngưng thuốc giảm đau khi bị táo bón?

Nhiều người vì quá khó chịu nên tự giảm liều hoặc ngừng thuốc Opioid mà không báo với bác sĩ, dẫn đến cơn đau tái phát hoặc trở nên khó kiểm soát hơn. Về nguyên tắc, táo bón là tác dụng phụ có thể kiểm soát bằng các biện pháp phù hợp, không nên tự ý dừng thuốc khi chưa có ý kiến chuyên môn.

Trong một số trường hợp, bác sĩ có thể giảm liều Opioid, chuyển sang loại khác hoặc kết hợp thuốc giảm đau không Opioid để giảm bớt tác động lên ruột. Vì vậy, nếu đang dùng thuốc giảm đau mà nghi ngờ mình bị táo bón do thuốc giảm đau nhóm Opioid, người bệnh cần trao đổi trực tiếp với bác sĩ điều trị để được điều chỉnh phác đồ, thay vì âm thầm chịu đựng hoặc tự ngừng thuốc.​

Khi nào cần đi khám ngay?

Khi nào cần đi khám ngay là vấn đề người bệnh cần đặc biệt lưu ý trong quá trình điều trị. Người bệnh nên đi khám sớm hoặc quay lại bệnh viện khi xuất hiện các dấu hiệu sau:

• Nhiều ngày liền không đi tiêu dù đã sử dụng thuốc nhuận tràng đúng hướng dẫn, cho thấy táo bón có thể không còn đáp ứng với điều trị thông thường.
• Đau bụng dữ dội, chướng bụng nhiều, kèm buồn nôn hoặc nôn, cảm giác không trung tiện được, đây là những biểu hiện gợi ý ứ phân nặng hoặc nguy cơ tắc ruột.
• Xuất hiện máu tươi lẫn trong phân, đau rát nhiều vùng hậu môn hoặc đau tăng rõ khi đi tiêu, có thể liên quan đến tổn thương hậu môn trực tràng hoặc biến chứng tiêu hóa khác.

Những dấu hiệu trên cần được bác sĩ thăm khám và xử trí kịp thời nhằm hạn chế biến chứng và đảm bảo an toàn cho người bệnh.

Tóm lại, táo bón là tác dụng phụ thường gặp và dễ kéo dài ở người sử dụng thuốc giảm đau nhóm Opioid. Việc nhận biết sớm táo bón do thuốc giảm đau nhóm Opioid, kết hợp điều chỉnh lối sống và dùng thuốc hỗ trợ phù hợp, giúp người bệnh giảm khó chịu mà vẫn bảo đảm hiệu quả giảm đau. Sự phối hợp chặt chẽ giữa người bệnh và bác sĩ trong suốt quá trình điều trị đóng vai trò quan trọng trong việc hạn chế biến chứng và cải thiện chất lượng cuộc sống khi phải dùng Opioid lâu dài.