Nguyên nhân gây ung thư và các yếu tố làm tăng nguy cơ mắc bệnh

Trong cuộc sống hiện đại, ung thư đã trở thành một thách thức lớn đối với sức khỏe cộng đồng. Sự phát triển của ung thư là kết quả của một quá trình phức tạp, liên quan đến cả đột biến gen bên trong lẫn sự tác động từ môi trường và lối sống bên ngoài.

Các nguyên nhân gây ung thư

Ung thư không xuất phát từ một nguyên nhân đơn lẻ mà là hệ quả của một quá trình phức tạp, nơi các tế bào trong cơ thể bắt đầu phát triển lệch lạc và mất kiểm soát. Dưới đây là những nguyên nhân chính và cơ chế thúc đẩy sự hình thành ung thư:

Di truyền

Đây được xem là chìa khóa quan trọng trong việc giải mã ung thư. Các nhà khoa học đã tìm thấy sự biến đổi cấu trúc gen trong hơn 90% các ca bệnh. Những biến đổi này có thể do cha mẹ truyền lại hoặc nảy sinh ngẫu nhiên trong quá trình sống do tiếp xúc với môi trường.

Cụ thể, có 3 nhóm gen đóng vai trò quyết định:

• Gen sinh ung: Ở trạng thái bình thường, đây là các gen tiền ung thư tham gia điều hòa quá trình phát triển tế bào. Tuy nhiên, khi chịu tác động của đột biến tăng chức năng, chúng chuyển dạng thành gen sinh ung, dẫn đến việc phát tín hiệu tăng trưởng liên tục, thúc đẩy tế bào tăng sinh vô hạn và thoát khỏi các cơ chế kiểm soát chu kỳ tế bào sinh lý.
• Gen ức chế khối u: Nhóm gen này đóng vai trò giám sát sự toàn vẹn của bộ gen, ức chế phân chia của các tế bào tổn thương hoặc kích hoạt cơ chế chết theo chương trình (apoptosis). Khi xảy ra đột biến làm mất chức năng, gen này bị vô hiệu hóa, cho phép các tế bào mang sai hỏng di truyền tiếp tục nhân lên và hình thành khối u ác tính.
• Gen sửa chữa DNA: Đây là hệ thống chịu trách nhiệm duy trì tính ổn định của bộ gen. Các gen này mã hóa cho những protein có chức năng nhận diện và sửa chữa các lỗi ghép cặp nucleotide phát sinh trong quá trình sao chép DNA. Sự khiếm khuyết trong hoạt động của nhóm gen này sẽ dẫn đến sự tích tụ các đột biến sinh dưỡng qua các thế hệ tế bào, làm gia tăng nguy cơ chuyển dạng ác tính và thúc đẩy quá trình sinh ung.

Ảnh hưởng từ lối sống

Lối sống hàng ngày có tác động lớn đến sức khỏe tế bào. Những thói quen như hút thuốc lá, lạm dụng rượu bia, chế độ ăn nhiều dầu mỡ xấu hay làm việc trong môi trường nhiều hóa chất độc hại là những nguyên nhân hàng đầu gây ung thư ở người lớn. Tuy nhiên, đối với trẻ em, yếu tố này thường ít ảnh hưởng hơn do thời gian tiếp xúc chưa đủ dài.

Tác động từ môi trường

Môi trường xung quanh chứa đựng nhiều rủi ro tiềm ẩn. Thực tế đã ghi nhận hiện tượng nhiều trẻ em sống cùng một khu vực mắc cùng loại ung thư dù không có quan hệ huyết thống, đặt ra nghi vấn về sự tác động của môi trường ngay từ giai đoạn bào thai hoặc sơ sinh. Các nhà khoa học chia các tác nhân bên ngoài thành 3 nhóm chính:

• Tác nhân vật lý: Điển hình là tia cực tím (UV) từ ánh nắng mặt trời gay gắt hoặc các nguồn bức xạ ion hóa.
• Tác nhân hóa học: Bao gồm các chất độc trong khói thuốc, thuốc trừ sâu, rượu, bụi amiang trong xây dựng, asen trong nguồn nước hay độc tố aflatoxin từ nấm mốc.
• Tác nhân sinh học: Sự tấn công của các loại virus như HPV, HIV, viêm gan B, viêm gan C, virus Epstein-Barr hoặc các loại vi khuẩn và ký sinh trùng cũng có thể kích hoạt tế bào ung thư.

Các yếu tố tăng nguy cơ mắc ung thư

Hiện nay y học vẫn chưa thể xác nhận chính xác một nguyên nhân duy nhất gây ra ung thư. Thay vào đó, các nhà khoa học xác định được một nhóm các yếu tố nguy cơ. Việc tiếp xúc với các yếu tố này sẽ làm tăng khả năng tế bào bình thường chuyển biến thành tế bào ác tính.

Dưới đây là các nhóm yếu tố nguy cơ chính cần lưu ý:

Tuổi tác

Tuổi cao được xem là yếu tố nguy cơ lớn nhất. Quy luật lão hóa tự nhiên khiến các cơ chế sửa chữa tế bào của cơ thể hoạt động kém hiệu quả dần. Thống kê cho thấy tỷ lệ mắc bệnh tăng vọt theo độ tuổi, cụ thể là rất thấp ở nhóm dưới 20 tuổi nhưng lại tăng mạnh ở nhóm trung niên (45 - 49 tuổi) và đạt mức cao nhất ở người trên 60 tuổi.

Tác hại của thuốc lá

Đây là thủ phạm hàng đầu gây tử vong do ung thư. Khói thuốc lá chứa vô số hóa chất độc hại phá hủy cấu trúc DNA. Không chỉ người hút trực tiếp mà người hít phải khói thuốc thụ động cũng chịu rủi ro tương tự.

Thuốc lá không chỉ gây ung thư phổi mà còn liên quan đến ung thư vòm họng, thực quản, bàng quang và nhiều cơ quan khác. Cần nhớ rằng không có mức độ hút thuốc nào là an toàn.

Tiêu thụ rượu bia

Uống rượu bia càng nhiều, nguy cơ mắc ung thư gan, vú, thực quản và vòm họng càng cao. Đặc biệt, sự kết hợp giữa vừa hút thuốc vừa uống rượu sẽ tạo ra tác động cộng hưởng vô cùng nguy hiểm.

Chế độ dinh dưỡng và an toàn thực phẩm

Thói quen ăn uống ảnh hưởng trực tiếp đến sức khỏe tế bào:

• Mất cân bằng: Ăn quá nhiều thịt đỏ, đồ ngọt, thiếu chất xơ và rau xanh dễ dẫn đến béo phì, một yếu tố nguy cơ của nhiều loại ung thư như đại trực tràng, tụy, vú.
• Thực phẩm bẩn: Ăn thức ăn ôi thiu, nấm mốc, chứa dư lượng thuốc trừ sâu hoặc chất bảo quản.
• Chế biến sai cách: Thường xuyên ăn đồ nướng cháy hoặc dùng dầu mỡ chiên đi chiên lại nhiều lần sẽ nạp vào cơ thể các độc tố gây biến đổi tế bào.

Tình trạng viêm mạn tính

Viêm là phản ứng bảo vệ của cơ thể, nhưng nếu nó kéo dài dai dẳng do nhiễm trùng, béo phì hoặc bệnh lý tự miễn thì lại trở nên nguy hiểm. Quá trình viêm kéo dài sẽ làm tổn thương DNA. Ví dụ điển hình là những người bị viêm loét đại tràng lâu năm sẽ có nguy cơ ung thư đại tràng cao hơn người bình thường.

Tác động của nội tiết tố

Estrogen, một loại hormone sinh dục nữ, được xếp vào nhóm chất có khả năng gây ung thư nếu nồng độ không phù hợp. Liệu pháp thay thế hormone kết hợp estrogen và progestin dùng cho phụ nữ mãn kinh có thể làm tăng nguy cơ ung thư vú. Ngược lại, liệu pháp chỉ dùng estrogen lại liên quan đến ung thư nội mạc tử cung.

Suy giảm hệ miễn dịch

Hệ miễn dịch đóng vai trò tiêu diệt các tế bào lạ. Khi hệ thống này suy yếu, nguy cơ ung thư sẽ tăng lên:

• Người ghép tạng: Phải dùng thuốc ức chế miễn dịch để chống thải ghép, vô tình làm giảm khả năng đề kháng với tế bào ung thư.
• Người nhiễm HIV/AIDS: Do hệ miễn dịch bị virus tấn công, họ dễ mắc các loại ung thư liên quan đến virus như Kaposi, ung thư gan do viêm gan B, C hoặc ung thư cổ tử cung do HPV.

Bức xạ và ánh nắng mặt trời

Đây là một trong những yếu tố làm tăng nguy cơ ung thư, cụ thể:

• Bức xạ ion hóa: Các nguồn năng lượng cao như tia X, tia gamma, khí radon có khả năng phá vỡ DNA.
• Tia cực tím (UV): Ánh nắng mặt trời hoặc đèn nhuộm da là nguyên nhân chính gây ung thư da. Nguy cơ này tồn tại ở mọi màu da, không chỉ riêng người da trắng.

Lưu ý bức xạ năng lượng thấp từ điện thoại di động hay sóng wifi hiện chưa có bằng chứng rõ ràng về việc gây ung thư.

Yếu tố di truyền

Một số gia đình có nhiều thành viên cùng mắc ung thư. Điều này có thể do đột biến gen di truyền từ thế hệ trước hoặc đơn giản là do các thành viên cùng sống trong một môi trường độc hại và có lối sống giống nhau. Yếu tố di truyền thường đóng vai trò rõ rệt hơn trong các bệnh ung thư ở trẻ em.

Cách phòng ngừa các yếu tố nguy cơ gây ung thư

Dù y học chưa thể xác định chính xác nguyên nhân của mọi ca bệnh ung thư, nhưng bạn hoàn toàn có thể chủ động phòng ngừa các yếu tố nguy cơ liên quan. Dưới đây là những biện pháp được các chuyên gia y tế khuyến nghị để giảm thiểu nguy cơ ung thư:

• Không hút thuốc lá: Kể cả hút chủ động hay thụ động, vì đây là nguyên nhân hàng đầu gây ung thư phổi và nhiều loại ung thư khác. Việc cai thuốc sẽ giúp cơ thể bắt đầu quá trình phục hồi.
• Bảo vệ làn da trước tác hại của tia cực tím: Nên thoa kem chống nắng, mặc quần áo dài tay, đội mũ nón và hạn chế ra đường vào những khung giờ nắng gắt để ngăn ngừa ung thư da.
• Xây dựng chế độ dinh dưỡng khoa học: Thực đơn nên kết hợp nhiều rau xanh, trái cây tươi, ngũ cốc nguyên hạt và nguồn đạm nạc, đồng thời hạn chế tối đa các loại thịt chế biến sẵn chứa nhiều chất bảo quản.
• Duy trì thói quen vận động thể chất: Tập thể dục ít nhất 30 phút mỗi ngày để tăng cường sức đề kháng. Nếu mới bắt đầu, hãy tập nhẹ nhàng rồi tăng dần cường độ theo thời gian.
• Kiểm soát cân nặng ở mức lý tưởng: Thực hiện thông qua việc điều chỉnh thói quen ăn uống và tập luyện, bởi tình trạng thừa cân, béo phì là yếu thuận lợi làm tăng nguy cơ mắc nhiều loại ung thư.
• Hạn chế tối đa rượu bia: Nếu buộc phải sử dụng thì cần tuân thủ ngưỡng an toàn cho phép (khoảng 1 ly đối với nữ và 2 ly đối với nam mỗi ngày).
• Chủ động tiêm phòng đầy đủ các loại vắc xin thiết yếu: Như vắc xin viêm gan B, HPV,... để ngăn chặn các virus gây ung thư gan, ung thư cổ tử cung và các bệnh lý liên quan khác.
• Khám sức khỏe định kì và tầm soát ung thư theo lời khuyên của bác sĩ: Dựa trên độ tuổi và tiền sử bệnh của gia đình để phát hiện và xử lý kịp thời các mầm mống bệnh.

Ung thư là một căn bệnh đa yếu tố, bắt nguồn từ sự tương tác phức tạp giữa các nguyên nhân di truyền, lối sống và tác động từ môi trường. Mỗi yếu tố đều đóng một vai trò nhất định trong việc thúc đẩy quá trình ung thư. Việc hiểu rõ những nguyên nhân gây ung thư và yếu tố nguy cơ này không chỉ là kiến thức mà còn là chìa khóa để mỗi cá nhân tự bảo vệ sức khỏe của mình.