Tăng sinh lành tính tuyến tiền liệt là gì? Nguyên nhân, triệu chứng và phương pháp chẩn đoán

Tăng sinh lành tính tuyến tiền liệt là một trong những vấn đề tiết niệu thường gặp ở nam giới trung niên và cao tuổi. Tình trạng này hình thành do tuyến tiền liệt tăng kích thước theo thời gian, gây ảnh hưởng đến dòng chảy của nước tiểu. Nếu không được nhận biết và theo dõi sớm, bệnh có thể làm giảm chất lượng sinh hoạt hằng ngày.

Tăng sinh lành tính tuyến tiền liệt là gì?

Tăng sinh lành tính tuyến tiền liệt từng được biết đến với nhiều tên gọi khác nhau như u xơ tuyến tiền liệt, bướu lành tuyến tiền liệt, phì đại lành tính tiền liệt tuyến hay tăng sản lành tính tuyến tiền liệt. Đây là tình trạng thường gặp ở nam giới trung niên và cao tuổi, xảy ra khi các tế bào tuyến tiền liệt phát triển quá mức nhưng không mang tính ác tính.

Bệnh được xem là một trong những rối loạn phổ biến của hệ tiết niệu nam và có mối liên quan chặt chẽ với quá trình lão hóa. Tần suất mắc tăng sinh lành tính tuyến tiền liệt tăng dần theo tuổi, đặc biệt rõ rệt sau 50 tuổi. Các số liệu dịch tễ cho thấy tỷ lệ mắc chỉ khoảng 8% ở nhóm 31 - 40 tuổi, tăng lên 40 - 50% ở độ tuổi 51 - 60 và vượt quá 80% ở những nam giới trên 80 tuổi.

Về mặt mô học, tăng sinh lành tính tuyến tiền liệt thường khởi phát và phát triển chủ yếu tại vùng chuyển tiếp, nằm quanh niệu đạo của tuyến tiền liệt. Các ổ tăng sinh hình thành chủ yếu từ mô đệm, kèm theo sự hiện diện với tỷ lệ thấp hơn của các tế bào biểu mô. Bên cạnh đó, phản ứng viêm cũng khá thường gặp trong mô tuyến tiền liệt tăng sinh lành tính, góp phần làm thay đổi cấu trúc và chức năng của tuyến.

Vì sao xảy ra tăng sinh lành tính tuyến tiền liệt?

Nguyên nhân dẫn đến tăng sinh lành tính tuyến tiền liệt đến nay vẫn chưa được xác định một cách đầy đủ. Tuy vậy, nhiều bằng chứng khoa học cho thấy tình trạng này có liên quan mật thiết đến quá trình lão hóa và những biến đổi nội tiết theo tuổi, đặc biệt là vai trò của androgen lưu hành và dihydrotestosterone. Thực tế cho thấy bệnh hầu như không xuất hiện ở nam giới đã bị cắt tinh hoàn hoặc tinh hoàn mất chức năng từ trước tuổi dậy thì, ở những trường hợp đã mắc bệnh, việc cắt tinh hoàn có thể làm biểu mô tuyến tiền liệt teo nhỏ.

Về cấu trúc, tuyến tiền liệt gồm hai thành phần chính là mô đệm và mô tuyến, vốn duy trì trạng thái cân bằng sinh lý. Khi mô sợi và mô liên kết phát triển quá mức so với mô tuyến, các khối tăng sinh lành tính sẽ hình thành. Nhiều nghiên cứu chỉ ra rằng biến đổi sớm của bệnh là sự phì đại mô đệm, tăng sinh mô sợi và mô liên kết, đồng thời giảm hoạt động của mô tuyến, vì vậy bệnh từng được gọi là u xơ tuyến tiền liệt.

Bên cạnh yếu tố cấu trúc, tuyến tiền liệt còn chịu sự chi phối của hệ thần kinh tự động với mật độ cao các thụ thể alpha-adrenergic, có vai trò điều hòa sự co thắt cơ trơn. Do đó, tình trạng tắc nghẽn đường tiểu trong tăng sinh lành tính tuyến tiền liệt xảy ra theo hai cơ chế chính là sự phì đại của tuyến gây chèn ép trực tiếp lên niệu đạo, làm cản trở dòng nước tiểu, đồng thời, sự kích thích các thụ thể alpha-adrenergic dẫn đến co thắt cổ bàng quang và niệu đạo, gây ra các triệu chứng kích thích đường tiểu dưới.

Triệu chứng của tăng sinh tuyến tiền liệt lành tính

Tăng sinh tuyến tiền liệt lành tính thường biểu hiện bằng các rối loạn tiểu tiện tiến triển dần theo thời gian. Một trong những dấu hiệu hay gặp nhất là tiểu nhiều lần, đặc biệt là tiểu đêm. Người bệnh có thể phải đi tiểu với khoảng cách giữa hai lần rất ngắn, mỗi lần lượng nước tiểu ít. Ban đầu tình trạng này thường rõ hơn vào ban đêm, sau đó xuất hiện cả ban ngày lẫn ban đêm.

Tiểu khó cũng là triệu chứng phổ biến. Người bệnh cảm thấy khó bắt đầu dòng tiểu, phải rặn mới tiểu được, tia nước tiểu yếu, nhỏ, đôi khi không thành tia mà chỉ nhỏ giọt. Khi bệnh tiến triển, tình trạng này có thể dẫn đến bí tiểu, xảy ra đột ngột (bí tiểu cấp) hoặc xuất hiện từ từ sau một thời gian dài tiểu khó (bí tiểu mạn).

Nhiều trường hợp xuất hiện hiện tượng tiểu không hết, tức là sau khi đi tiểu vẫn còn cảm giác buồn tiểu và khó chịu. Lượng nước tiểu còn lại trong bàng quang sau khi tiểu gọi là nước tiểu tồn dư, nếu lượng này trên 50 ml thường được xem là có ý nghĩa lâm sàng. Tình trạng tiểu tồn dư thường đi kèm với tia tiểu yếu, tiểu nhỏ giọt và tiểu kéo dài.

Ở giai đoạn muộn, người bệnh có thể gặp tiểu rỉ, nước tiểu tự chảy ra ngoài không kiểm soát. Đây thường là hậu quả của bàng quang bị căng giãn quá mức do bí tiểu mạn tính kéo dài, lượng nước tiểu khi thông có thể rất nhiều. Ngoài ra, tiểu buốt, tiểu đau cũng có thể xuất hiện, với cảm giác nóng rát hoặc đau dọc theo niệu đạo khi đi tiểu, đặc biệt khi có viêm nhiễm kèm theo.

Về mặt lâm sàng, các triệu chứng thường được chia thành nhóm kích thích (tiểu gấp, tiểu nhiều lần, tiểu đêm, khó nhịn tiểu) và nhóm tắc nghẽn (tiểu khó, tia tiểu yếu, tiểu ngắt quãng, phải rặn, tiểu nhiều lần mới hết). Một số người bệnh còn có thể gặp tiểu máu, nhất là khi có nhiễm trùng tiết niệu phối hợp, triệu chứng này tuy gây lo lắng nhưng thường đáp ứng tốt với điều trị nếu được phát hiện kịp thời.

Chẩn đoán tăng sinh lành tính tuyến tiền liệt

Tăng sinh lành tính tuyến tiền liệt thường diễn tiến từ từ và hiếm khi đe dọa tính mạng. Tần suất mắc bệnh tăng dần theo tuổi, trong đó nam giới từ khoảng 40 tuổi trở lên đã có nguy cơ bắt đầu xuất hiện các thay đổi phì đại tuyến tiền liệt.

Để xác định bệnh, bác sĩ chuyên khoa thường chỉ định các thăm dò cơ bản nhằm đánh giá hệ tiết niệu và cấu trúc tuyến tiền liệt. Các phương pháp thường được sử dụng bao gồm siêu âm, chụp X-quang khi cần thiết, đồng thời thực hiện đo niệu dòng đồ để đánh giá tốc độ dòng nước tiểu và mức độ cản trở đường tiểu.

Bên cạnh đó, xét nghiệm định lượng PSA huyết thanh (kháng nguyên đặc hiệu tuyến tiền liệt) là bước quan trọng giúp phân biệt nguyên nhân rối loạn tiểu tiện do tăng sản lành tính hay do các bệnh lý ác tính như ung thư tuyến tiền liệt. Do biểu hiện lâm sàng của hai tình trạng này có thể tương tự nhau, việc kết hợp thăm khám lâm sàng và xét nghiệm cận lâm sàng là cần thiết để chẩn đoán chính xác và lựa chọn hướng điều trị phù hợp.

Việc theo dõi triệu chứng tiết niệu sớm, thăm khám định kỳ và thực hiện các xét nghiệm cần thiết sẽ giúp phát hiện kịp thời nguyên nhân và có hướng xử trí phù hợp. Chủ động chăm sóc sức khỏe không chỉ cải thiện chất lượng cuộc sống mà còn hạn chế biến chứng lâu dài liên quan đến tăng sinh lành tính tuyến tiền liệt.