Tháo giày đi chân trần: Thư giãn tâm hồn hay lợi ích y khoa thực thụ?

Có một khoảnh khắc mà nhiều người trong chúng ta đều yêu thích: Cảm giác tháo bỏ đôi giày chật chội sau một ngày dài để bàn chân chạm trực tiếp vào thảm cỏ xanh mướt hay bờ cát mịn màng. Sự mát lạnh của sương sớm hoặc cái ấm áp của cát biển khiến ta có cảm giác như vừa trút bỏ được mọi căng thẳng, một kiểu tái kết nối với thiên nhiên mà nhiều người tin rằng có khả năng chữa lành sức khỏe một cách tự nhiên.

Tuy nhiên, niềm tin rằng việc đi chân trần luôn tốt cho tất cả mọi người thường dẫn đến một lỗ hổng trong nhận thức. Chúng ta dễ dàng chấp nhận cảm giác dễ chịu là minh chứng cho sức khỏe, mà quên mất rằng cấu trúc bàn chân của mỗi người là khác nhau, và không phải bề mặt tự nhiên nào cũng an toàn đối với mọi thể trạng.

Theo bác sĩ Nguyễn Lê Mai Anh - thuộc Đội ngũ chuyên môn Long Châu, cảm giác thư thái khi đi chân trần phần lớn đến từ việc giải phóng bàn chân và kích thích các đầu dây thần kinh xúc giác ở gan bàn chân, nhưng điều này không đồng nghĩa đây là liệu pháp chữa lành cho mọi bệnh lý. Sự nhầm lẫn giữa cảm giác dễ chịu tức thời và lợi ích lâm sàng có thể khiến một số nhóm nguy cơ cao đối mặt với những tổn thương bàn chân nghiêm trọng mà họ không hề hay biết.

Để hiểu rõ hơn, chúng ta cần nhìn vào cách bàn chân giao tiếp với môi trường thông qua các hệ thống thần kinh và cơ học.

Đi chân trần có tác dụng gì?

Khi tháo giày, bàn chân không còn bị giới hạn bởi lớp đế cứng hay khuôn giày, cho phép các ngón chân mở rộng tự nhiên và tăng diện tích tiếp xúc của gan bàn chân với mặt đất với bề mặt. Lúc này, các thụ thể cảm giác tại vùng gan bàn chân - bao gồm các cơ quan thụ cảm cơ học (mechanoreceptors) giúp cảm nhận áp lực, độ rung và các thụ thể đau (nociceptors) đóng vai trò cảnh báo khi gặp vật sắc nhọn hoặc nhiệt độ bất thường - sẽ liên tục cập nhật thông tin về não bộ . Chính những tín hiệu xúc giác êm ái từ các thụ thể cơ học tạo ra thụ thể đau không tạo ra cảm giác thư giãn mà còn là cách cơ thể thu thập thông tin về môi trường xung quanh.

Cải thiện khả năng thăng bằng và cảm giác bản thể

Cảm giác bản thể (proprioception) là sự phối hợp tín hiệu từ cơ, gân, khớp và da, giúp não bộ nhận biết chính xác vị trí và chuyển động của cơ thể trong không gian. Khi đi chân trần, các thụ thể xúc giác (hoặc: Thụ thể cơ học) ở gan bàn chân được tiếp nhận tín hiệu trực tiếp từ mặt đất, giúp tăng cường khả năng kiểm soát tư thế. Một số nghiên cứu ghi nhận việc áp dụng các bài tập thăng bằng có kiểm soát khi đi chân trần giúp cải thiện đáng kể độ ổn định tư thế - một yếu tố trung gian quan trọng giúp dự phòng nguy cơ té ngã ở người cao tuổi.

Tăng cường sức mạnh cho hệ cơ nâng đỡ vòm bàn chân

Giày dép hiện đại, đặc biệt là những loại có nâng đỡ thụ động quá mức, đôi khi khiến các cơ nội tại bàn chân trở nên suy yếu cơ do thiếu kích thích vận động. Việc đi chân trần trên các bề mặt phù hợp cho phép các cơ này chủ động co giãn để tự nâng đỡ bàn chân và hấp thụ lực tác động từ mặt đất.

Điều này có liên quan đến việc gia tăng sức mạnh và độ bền của nhóm cơ nội tại bàn chân, từ đó hỗ trợ hỗ trợ nâng đỡ vòm chân và hạn chế độ sụp vòm khi di chuyển ở những người có tình trạng bàn chân bẹt linh hoạt (bàn chân bẹt cơ năng). Đối với những người có cấu trúc nâng đỡ vòm bàn chân suy yếu, các các bài tập chuyên biệt cho bàn chân kết hợp với việc đi chân trần đúng cách có thể giúp cải thiện cải thiện trục bàn chân và tăng độ vững vàng cho toàn bộ chi dưới.

Tác động đến tâm lý và giấc ngủ

Hiện tượng tiếp đất (Earthing/Grounding) - hành động duy trì tiếp xúc trực tiếp với bề mặt trái đất - là một chủ đề gây nhiều tranh luận. Một số nghiên cứu sơ bộ gợi ý rằng việc tiếp xúc trực tiếp với đất có tiềm năng mang lại hiệu quả có lợi đối với tình trạng viêm và mức độ stress, thậm chí có thể cải thiện chất lượng giấc ngủ . Tuy nhiên, những kết quả này hiện vẫn dừng lại ở mức độ gợi ý và cần thêm nhiều thử nghiệm lâm sàng quy mô lớn để khẳng định chắc chắn về mặt y khoa.

Ai không nên đi chân trần?

Dù mang lại nhiều lợi ích về vận động và cảm xúc, đi chân trần không dành cho tất cả mọi người. Có những trường hợp mà việc tháo giày trở thành một rủi ro y khoa thay vì một liệu pháp thư giãn.

Nhóm đối tượng cần thận trọng tuyệt đối là những người mắc bệnh tiểu đường. Ở những bệnh nhân này, biến chứng thần kinh ngoại biên có thể khiến họ bị mất cảm giác ở lòng bàn chân . Khi không còn cảm giác đau, một vết xước nhỏ do sỏi hay mảnh kính trên mặt đất có thể bị bỏ qua, dẫn đến nhiễm trùng, loét bàn chân và trong trường hợp nghiêm trọng là hoại tử. Ngoài ra, bệnh động mạch ngoại biên (PAD) thường gặp ở người tiểu đường cũng làm giảm lưu thông máu, khiến các vết thương khó lành hơn.

Một nhóm khác cần lưu ý là những người đang gặp vấn đề về bệnh lý cột sống thắt lưng hoặc thoát vị đĩa đệm gây chèn ép rễ thần kinh. Những tình trạng này có thể làm suy giảm hệ thống cảm giác thân thể, khiến khả năng thăng bằng tĩnh và động bị ảnh hưởng . Trong trường hợp này, việc đi chân trần trên bề mặt không bằng phẳng có thể làm tăng nguy cơ mất thăng bằng và chấn thương.

Theo bác sĩ Nguyễn Lê Mai Anh, quyết định đi chân trần hay không phải dựa trên tình trạng cả cấu trúc cơ xương khớp lẫn tình trạng thần kinh và mạch máu của bàn chân. Chẳng hạn, người đang bị viêm cân gan chân cấp tính hoặc người mắc bệnh tiểu đường đều cần tránh đi chân trần trên nền cứng; đặc biệt với bệnh nhân tiểu đường, việc mang giày dép bảo vệ hoặc giày y khoa chuyên dụng... ngăn ngừa các biến chứng nguy hiểm, thay vì chạy theo cảm giác thư giãn nhất thời.

Trẻ em có nên đi chân trần không?

Đối với trẻ em, đặc biệt là trẻ từ những năm đầu đời khi mới tập đi cho đến độ tuổi tiền dậy thì, việc đi chân trần trong môi trường an toàn được khuyến khích giai đoạn nền tảng để hình thành vòm bàn chân cũng như phát triển toàn diện hệ cơ xương khớp. Việc tiếp xúc trực tiếp với nhiều bề mặt khác nhau giúp trẻ phát triển khả năng phối hợp vận động và cảm thụ không gian.

Tuy nhiên, cần lưu ý rằng những trẻ bị béo phì có thể gặp tình trạng suy giảm khả năng cảm giác bản thể ở khớp gối, do khớp phải chịu tải trọng lớn kéo dài. Điều này có nghĩa là dù đi chân trần giúp tăng cường tín hiệu xúc giác từ gan bàn chân, nhưng chừng đó là chưa đủ để bù đắp cho sự thiếu ổn định ở khớp gối, khiến khả năng kiểm soát tư thế tổng thể của trẻ béo phì có thể kém hơn so với trẻ có cân nặng bình thường. Vì vậy, cha mẹ nên giám sát kỹ, kiểm soát thời gian và ưu tiên lựa chọncác bề mặt có độ đàn hồi tự nhiên (như thảm tập, cỏ phẳng) nhằm giảm phản lực từ mặt đất, tránh gây quá tải lên hệ thống khớp của trẻ.

Những câu hỏi thường gặp về việc đi chân trần

Việc lựa chọn bề mặt tiếp xúc đóng vai trò then chốt trong việc xác định thói quen này là có lợi hay có hại.

Đi chân trần trên sỏi có tác dụng gì?

Đi trên sỏi tạo ra các điểm áp lực khu trú không đồng nhất, giống như mộttác động cơ học mô phỏng kỹ thuật ấn điểm (acupressure) lên hệ thống mô mềm ở gan bàn chân. Quá trình ấn – nhả nhịp nhàng này giúp kích thích sâu vào các thụ thể cơ học, từ đó thúc đẩy phản xạ giãn mạch và tăng cường lưu thông máu tại chỗ. Tuy nhiên, sỏi sắc nhọn dễ gây trầy xước da, còn sỏi quá gồ ghề có thể gây đau tức mô mềm và cân gan chân; vì vậy chỉ nên đi với thời lượng vừa phải trên các bề mặt sỏi cuội nhẵn, sạch và có độ cao tương đối đồng đều.

Đi chân trần trên cỏ có tác dụng gì?

Cỏ mềm cung cấp một bề mặt đàn hồi tự nhiên, giảm áp lực lên các khớp so với việc đi trên nền bê tông. Đây là môi trường lý tưởng để thực hiện các bài tập thăng bằng nhẹ nhàng và tận hưởng hiệu ứng giảm stress nhờ sự kết nối với thiên nhiên. Tuy nhiên, do lớp cỏ dày dễ che khuất tầm nhìn, bạn chỉ nên đi chân trần tại những thảm cỏ được cắt tỉa sạch sẽ, đảm bảo vệ sinh để tránh nguy cơ dẫm phải dị vật, bị côn trùng đốt hoặc nhiễm các loại ký sinh trùng truyền qua da (như truyền qua da (như ấu trùng giun móc, giun lươn) ở vùng đất ẩm.

Đi chân trần trên cát biển có tốt không?

Cát biển (đặc biệt là cát khô, lún) là một bề mặt dễ biến dạng, buộc các nhóm cơ nội tại bàn chân và các cơ giữ vững cổ chân phải điều chỉnh liên tục để giữ thăng bằng. Điều này giúp rèn luyện sức bền cho hệ cơ nâng đỡ vòm chân và tăng cường lực đạp của bàn chân trong mỗi bước đi. Tuy nhiên, cần lưu ý nhiệt độ của cát vào buổi trưa có thể gây bỏng nhiệt, hoặc vết thương rách da, đâm xuyên do vỏ sò và dị vật sắc nhọn vùi dưới cát, việc đi quá lâu trên cát lún hoặc mặt cát dốc nghiêng còn dễ gây quá tải gân gót (gân Achilles) và đau mỏi cổ chân.

Thay vì mặc định đi chân trần luôn tốt, hãy lắng nghe cơ thể và hiểu rõ tình trạng sức khỏe của bản thân. Một chút tinh tế trong việc chọn thời điểm và bề mặt sẽ biến thói quen giản đơn này thành một cách chăm sóc sức khỏe an toàn.

Trao đổi với bác sĩ chuyên khoa cơ xương khớp hoặc nội tiết để biết tình trạng bàn chân của bạn có phù hợp với thói quen đi chân trần hay không.

*Tình huống mở đầu mang tính minh họa, không đại diện cho một cá nhân cụ thể.