Thực phẩm tốt cho thận: Ăn gì để hỗ trợ bảo vệ chức năng thận lâu dài?

Độ lọc cầu thận ước tính (eGFR) phản ánh khả năng lọc chất thải của thận và thường được tính dựa trên creatinine máu cùng một số yếu tố khác. Vì vậy, mục tiêu của chế độ ăn không nên chỉ là tìm cách làm con số eGFR tăng lên, mà quan trọng hơn là hỗ trợ bảo vệ chức năng thận lâu dài, kiểm soát huyết áp, đường huyết và các yếu tố có thể thúc đẩy tổn thương thận.

Ăn uống có thực sự giúp tăng độ lọc cầu thận không?

Hiện chưa có bằng chứng đáng tin cậy cho thấy một loại thực phẩm riêng lẻ có thể trực tiếp “tăng độ lọc cầu thận” ở người mắc bệnh thận mạn. Nếu eGFR giảm do tổn thương thận kéo dài, việc ăn một loại rau, trái cây hay thực phẩm bổ sung nào đó không thể thay thế việc xác định nguyên nhân và điều trị phù hợp.

Điều đáng chú ý là eGFR thường được ước tính dựa trên creatinine máu. Creatinine có thể chịu ảnh hưởng của chế độ ăn, khối lượng cơ, vận động cường độ cao và một số thuốc. Chẳng hạn, ăn nhiều thịt chín trước khi xét nghiệm có thể làm creatinine tăng và khiến eGFR tính toán có vẻ thấp hơn thực tế. Vì thế, không nên cố thay đổi chế độ ăn chỉ để làm kết quả xét nghiệm “đẹp hơn”.

Ở người có bệnh thận mạn, dinh dưỡng phù hợp vẫn đóng vai trò quan trọng. Chế độ ăn có thể góp phần kiểm soát huyết áp, đường huyết, tình trạng giữ nước và lượng chất thải mà thận phải xử lý. Hướng dẫn KDIGO cũng nhấn mạnh chế độ ăn đa dạng, ưu tiên thực phẩm có nguồn gốc thực vật hơn và hạn chế thực phẩm siêu chế biến trong quản lý bệnh thận mạn.

Do đó, khi tìm kiếm thực phẩm tốt cho độ lọc cầu thận, bạn nên hiểu theo hướng lựa chọn thực phẩm hỗ trợ bảo vệ chức năng thận, thay vì kỳ vọng một món ăn cụ thể có thể phục hồi eGFR.

Thực phẩm tốt cho thận nên ưu tiên trong chế độ ăn

Không có danh sách thực phẩm tăng độ lọc cầu thận phù hợp cho tất cả mọi người. Lựa chọn thực phẩm còn phụ thuộc vào nguyên nhân gây bệnh, mức độ suy giảm chức năng thận, huyết áp, đường huyết và đặc biệt là nồng độ kali, phospho trong máu. Tuy vậy, một số nhóm thực phẩm dưới đây có thể phù hợp với chế độ ăn bảo vệ thận khi được sử dụng đúng cách.

Táo

Táo là một lựa chọn trái cây có thể đưa vào chế độ ăn lành mạnh. American Kidney Fund xếp táo vào nhóm trái cây có hàm lượng kali thấp hơn so với nhiều lựa chọn như chuối hoặc cam, vì vậy loại quả này có thể phù hợp với một số người cần kiểm soát kali.

Bạn có thể ăn táo tươi như một phần của khẩu phần trái cây hằng ngày thay vì dùng nước ép hoặc các món có nhiều đường bổ sung. Tuy nhiên, “ít kali hơn” không đồng nghĩa có thể ăn không giới hạn. Khẩu phần vẫn cần được cá thể hóa nếu bạn mắc bệnh thận mạn.

Dâu tây và các loại quả mọng phù hợp

Dâu tây cũng nằm trong nhóm trái cây có lượng kali tương đối thấp được American Kidney Fund gợi ý cho chế độ ăn thân thiện với thận. Trái cây tươi còn có thể thay thế bánh kẹo và những thực phẩm chế biến sẵn chứa nhiều đường, muối hoặc phụ gia.

Bạn có thể sử dụng dâu tây tươi hoặc đông lạnh không thêm đường. Nếu mắc bệnh thận tiến triển, hãy dựa vào xét nghiệm kali và hướng dẫn của chuyên gia dinh dưỡng thay vì tự xây dựng chế độ ăn kiêng kali quá mức.

Nho

Nho là một lựa chọn khác thuộc nhóm trái cây có hàm lượng kali thấp hơn được American Kidney Fund liệt kê. Loại quả này có thể được sử dụng như món ăn nhẹ thay cho snack mặn hoặc đồ ăn chế biến sẵn.

Điều quan trọng vẫn là khẩu phần. Nếu đồng thời mắc đái tháo đường hoặc cần kiểm soát đường huyết, lượng trái cây trong ngày cần được cân đối với tổng lượng carbohydrate trong chế độ ăn.

Súp lơ

Súp lơ là một trong những loại rau có thể phù hợp với nhiều chế độ ăn hỗ trợ sức khỏe thận. American Kidney Fund liệt kê súp lơ trong nhóm rau có hàm lượng kali thấp hơn.

Có thể chế biến súp lơ bằng cách hấp, luộc hoặc nướng và dùng các loại thảo mộc để tạo hương vị thay vì cho nhiều muối hoặc nước chấm mặn. Cách chế biến này đặc biệt hữu ích bởi kiểm soát natri là một phần quan trọng của chế độ ăn ở nhiều người mắc bệnh thận mạn.

Ớt chuông

Ớt chuông cũng thuộc nhóm rau có lượng kali thấp hơn được American Kidney Fund đề cập. Bạn có thể kết hợp ớt chuông với các loại rau khác trong salad, món xào ít muối hoặc món nướng để tăng sự đa dạng của bữa ăn.

Thay vì chỉ tập trung vào một loại rau được cho là “bổ thận”, nên xây dựng khẩu phần đa dạng và ưu tiên thực phẩm ít chế biến. Đây là hướng tiếp cận phù hợp hơn với khuyến nghị dinh dưỡng hiện nay dành cho người có nguy cơ hoặc đang mắc bệnh thận mạn.

Dầu ô liu

Dầu ô liu cung cấp chất béo không bão hòa và có thể được sử dụng thay cho một phần nguồn chất béo bão hòa trong khẩu phần. NIDDK khuyến nghị người mắc bệnh thận mạn tập trung vào nguồn chất béo không bão hòa lành mạnh đồng thời hạn chế chất béo bão hòa và chất béo chuyển hóa.

Bạn có thể dùng lượng vừa phải để trộn salad hoặc chế biến món ăn. Dầu ô liu không trực tiếp làm tăng eGFR; lợi ích của nó nằm trong tổng thể chế độ ăn tốt cho sức khỏe tim mạch và chuyển hóa.

Cá

Cá cung cấp protein và có thể là một phần của chế độ ăn lành mạnh. Tuy nhiên, với người mắc bệnh thận mạn, vấn đề quan trọng không phải ăn càng nhiều protein càng tốt. Khi protein được chuyển hóa, cơ thể tạo ra các chất thải mà thận phải loại bỏ, do đó lượng protein cần được điều chỉnh phù hợp với tình trạng bệnh.

Người đang lọc máu có nhu cầu protein khác với người bệnh thận mạn chưa lọc máu. Vì vậy, không nên tự áp dụng chế độ ăn giàu cá, thịt hoặc bổ sung protein với mục tiêu tăng eGFR.

Đậu và các nguồn protein thực vật

Đậu, đậu lăng và những nguồn protein thực vật có thể giúp tăng tỷ lệ thực phẩm nguồn gốc thực vật trong chế độ ăn. KDIGO khuyến khích chế độ ăn lành mạnh, đa dạng và có tỷ lệ thực phẩm nguồn gốc thực vật cao hơn so với thực phẩm nguồn gốc động vật đối với người mắc bệnh thận mạn.

Tuy nhiên, các loại đậu có thể chứa đáng kể kali và phospho. Người có kali hoặc phospho máu cao không nên tự tăng mạnh lượng đậu chỉ vì đây là thực phẩm thực vật. Nhu cầu cần được điều chỉnh dựa trên kết quả xét nghiệm và tư vấn dinh dưỡng.

Nước

Nước cần thiết cho hoạt động bình thường của cơ thể và mất nước có thể ảnh hưởng đến chức năng thận. Trong một số tình huống, mất nước còn có thể khiến eGFR tạm thời thấp hơn.

Tuy nhiên, điều này không có nghĩa uống càng nhiều nước thì độ lọc cầu thận càng cao. Người mắc bệnh thận tiến triển đôi khi phải hạn chế lượng dịch vì thận không loại bỏ nước dư thừa hiệu quả. NIDDK khuyến cáo lượng dịch cần được xác định theo chức năng thận và tình trạng cụ thể của từng người.

Muốn bảo vệ độ lọc cầu thận cần lưu ý điều gì khi ăn uống?

Việc lựa chọn một vài thực phẩm tốt chưa đủ để bảo vệ chức năng thận. Cách xây dựng toàn bộ khẩu phần và kiểm soát những bệnh lý nền mới là vấn đề quan trọng hơn.

• Hạn chế thực phẩm nhiều muối: Ăn nhiều natri làm cơ thể giữ nước, có thể làm tăng huyết áp và tăng gánh nặng cho tim, thận. Thực phẩm đóng gói, thịt chế biến, thức ăn nhanh, đồ ăn vặt mặn và nhiều loại nước sốt thường chứa lượng natri đáng kể.
• Không ăn quá nhiều protein với mục tiêu “bổ thận”: Chế độ ăn giàu protein không phải cách làm tăng eGFR. Nhu cầu protein thay đổi tùy giai đoạn bệnh và tình trạng dinh dưỡng. KDIGO khuyến cáo tránh lượng protein cao ở người bệnh thận mạn có nguy cơ tiến triển, trong khi người đang lọc máu lại có nhu cầu khác. Vì vậy, việc hạn chế protein sâu cũng không nên tự thực hiện.
• Không tự kiêng kali nếu xét nghiệm bình thường: Chuối, cam, cà chua, khoai tây và một số thực phẩm khác có nhiều kali, nhưng không phải mọi người mắc bệnh thận đều phải loại bỏ chúng. NIDDK nhấn mạnh lượng kali phù hợp cần dựa trên chức năng thận, xét nghiệm và tư vấn của nhân viên y tế.
• Chú ý phospho trong thực phẩm chế biến: Khi chức năng thận suy giảm, phospho có thể tích tụ trong máu. Phụ gia phospho thường có trong một số thực phẩm chế biến và đồ uống đóng gói. Nếu cần kiểm soát phospho, có thể kiểm tra danh sách thành phần để nhận biết các phụ gia chứa phospho theo hướng dẫn của chuyên gia dinh dưỡng.
• Không cố “đẩy” eGFR lên trước khi xét nghiệm: Ăn ít thịt, uống nhiều nước bất thường hoặc thay đổi chế độ ăn chỉ để tác động đến creatinine không phản ánh đúng mục tiêu bảo vệ thận. eGFR là một chỉ số ước tính và nên được đánh giá cùng xu hướng xét nghiệm theo thời gian cũng như albumin trong nước tiểu (uACR).
• Trao đổi với bác sĩ khi eGFR giảm: Một kết quả eGFR thấp cần được diễn giải dựa trên tuổi, bệnh nền, thuốc đang sử dụng, các xét nghiệm trước đó và xét nghiệm nước tiểu. Đặc biệt, nếu eGFR giảm kéo dài hoặc tiếp tục giảm, cần tìm nguyên nhân thay vì chỉ thay đổi thực phẩm.

Nhìn chung, thực phẩm tốt cho thận là những thực phẩm góp phần hỗ trợ duy trì chức năng thận và bảo vệ sức khỏe lâu dài. Nên ưu tiên thực phẩm ít chế biến, hạn chế muối, bổ sung protein với lượng phù hợp và điều chỉnh lượng kali, phospho hoặc nước uống tùy theo tình trạng sức khỏe, đặc biệt ở người mắc bệnh thận.

Nếu eGFR của bạn đang thấp, đừng chỉ dựa vào danh sách thực phẩm tăng độ lọc cầu thận để tự điều chỉnh chế độ ăn. Việc theo dõi eGFR cùng xét nghiệm albumin niệu, kiểm soát các yếu tố nguy cơ và xây dựng khẩu phần theo chức năng thận sẽ có ý nghĩa hơn đối với việc bảo vệ thận lâu dài.