Vì sao tập thể thao, ít rượu bia vẫn bị gan nhiễm mỡ?

Nhiều người duy trì thói quen tập thể dục đều đặn, nói không với rượu bia và tin rằng mình đang sở hữu một lá gan khỏe mạnh. Tuy nhiên, kết quả siêu âm gan nhiễm mỡ bất ngờ thường xuất hiện ngay cả với những người có thể lực tốt, khiến họ hoang mang vì không tìm thấy nguyên nhân rõ ràng.

Thạc sĩ - Bác sĩ Tôn Thất Cảnh Trí, thuộc Đội ngũ chuyên môn Long Châu cho biết: "Một trong những yếu tố có thể góp phần làm tăng nguy cơ gan nhiễm mỡ là việc tiêu thụ quá nhiều đường, bao gồm fructose từ các loại đồ uống ngọt hoặc nước ép trái cây. Tiêu thụ quá nhiều fructose, đặc biệt từ đồ uống nhiều đường, có thể thúc đẩy quá trình tổng hợp chất béo tại gan, góp phần làm tăng nguy cơ gan nhiễm mỡ, dù lối sống bên ngoài có vẻ rất khoa học.

Để hiểu vì sao nước ép và trái cây nguyên quả có những khác biệt về hàm lượng chất xơ, cảm giác no và lượng đường tiêu thụ, chúng ta cần nhìn vào cách gan xử lý đường fructose.

Nước ép trái cây: Mặt trái của một thói quen tưởng chừng bổ dưỡng

Việc chuyển từ ăn trái cây nguyên quả sang uống nước ép không đơn thuần là thay đổi cách thưởng thức, mà là thay đổi đáng kể cách cơ thể hấp thụ năng lượng.

Trái cây tươi chứa nhiều đường đơn, nhưng chúng đi kèm với hàm lượng chất xơ cao và mật độ năng lượng tương đối thấp, giúp hạn chế lượng năng lượng nạp vào cơ thể. Ngược lại, quá trình ép lấy nước loại bỏ phần lớn chất xơ, khiến đường fructose được hấp thụ nhanh hơn.

Bảng dưới đây giúp bạn hiểu tại sao uống nước ép lại dễ gây gan nhiễm mỡ hơn ăn trái cây nguyên quả:

Khi tiêu thụ quá nhiều fructose, quá trình chuyển hóa tại ruột và gan có thể thay đổi, góp phần làm tăng tổng hợp chất béo tại gan và dễ dàng chuyển hóa thành mỡ.

Cơ chế "biến" đường fructose thành mỡ trong gan

Khác với glucose có thể được sử dụng bởi hầu hết các tế bào trong cơ thể, fructose được chuyển hóa chủ yếu tại ruột non và gan. Quá trình này diễn ra thông qua các enzyme đặc thù như KHK, vốn không bị ức chế bởi phản hồi ngược, khi tiêu thụ lượng lớn, quá trình này có thể góp phần thúc đẩy tổng hợp chất béo tại gan.

Khi lượng fructose nạp vào vượt quá khả năng xử lý, gan sẽ kích hoạt quá trình de novo lipogenesis (DNL) - tức là tổng hợp mỡ mới từ đường. Quá trình này không chỉ đơn thuần là tích trữ năng lượng dư thừa mà còn có thể bị thúc đẩy bởi các phản ứng viêm trong cơ thể.

Một số nghiên cứu trên động vật cho thấy chế độ ăn nhiều fructose có thể ảnh hưởng đến hàng rào ruột, làm tăng nội độc tố trong máu và thúc đẩy phản ứng viêm tại gan. Kết quả là những giọt mỡ li ti tích tụ trong tế bào gan, góp phần làm tăng nguy cơ gan nhiễm mỡ, trong đó có bệnh gan nhiễm mỡ liên quan đến rối loạn chuyển hóa (MASLD).

Các yếu tố nguy cơ khác của bệnh gan nhiễm mỡ liên quan đến rối loạn chuyển hóa (MASLD)

Cần nhìn nhận rằng nước ép trái cây không phải là nguyên nhân duy nhất. Bệnh gan nhiễm mỡ liên quan đến rối loạn chuyển hóa (MASLD, trước đây phần lớn được gọi là NAFLD) là tình trạng có liên quan chặt chẽ đến các yếu tố nguy cơ chuyển hóa.

Theo Thạc sĩ - Bác sĩ Trí, việc xác định nguyên nhân cần một cái nhìn tổng thể thay vì chỉ đổ lỗi cho một loại thực phẩm. Các yếu tố nguy cơ phổ biến bao gồm:

• Béo phì, đặc biệt là béo bụng với vòng eo gia tăng.
• Đái tháo đường tuýp 2 và tình trạng đề kháng insulin.
• Rối loạn lipid máu như tăng triglyceride hoặc giảm HDL-cholesterol.

Ngoài ra, tổng năng lượng nạp vào (caloric intake) đóng vai trò then chốt. Việc thường xuyên nạp năng lượng vượt quá nhu cầu có thể góp phần làm tích tụ mỡ trong gan, tuy nhiên nguy cơ còn phụ thuộc vào thành phần chế độ ăn và các yếu tố chuyển hóa. Một số nghiên cứu cho thấy chế độ ăn giảm calo có thể giúp giảm hàm lượng triglyceride trong gan ngay cả khi trọng lượng cơ thể chưa thay đổi nhiều.

Lời khuyên để bảo vệ gan từ góc nhìn dinh dưỡng và y khoa

Để bảo vệ gan, thay vì theo đuổi những thói quen có vẻ lành mạnh một cách hời hợt, bạn nên tập trung vào chất lượng dinh dưỡng thực sự.

Khuyến cáo từ các tổ chức y tế nhấn mạnh việc ưu tiên thực phẩm ở dạng nguyên bản. Bạn nên tăng cường ăn trái cây nguyên quả thay vì uống nước ép, ưu tiên nước lọc và hạn chế tiêu thụ các loại đường tự do (free sugars) - bao gồm đường bổ sung và đường có sẵn trong nước ép. Việc kiểm soát tổng lượng calo nạp vào trong ngày và duy trì cân nặng hợp lý là chiến lược bền vững nhất để ngăn ngừa và cải thiện gan nhiễm mỡ.

Đồng thời, đừng chủ quan với thể lực tốt. Hãy khám sức khỏe định kỳ và trao đổi với bác sĩ về việc đánh giá nguy cơ bệnh gan, đặc biệt khi có béo bụng, đái tháo đường tuýp 2 hoặc xét nghiệm gan bất thường. Bác sĩ sẽ chỉ định các xét nghiệm và phương pháp chẩn đoán hình ảnh phù hợp khi cần.

Gan nhiễm mỡ không chỉ gặp ở người uống nhiều rượu bia hay ít vận động. Hiểu rõ các yếu tố nguy cơ gây gan nhiễm mỡ sẽ giúp bạn chủ động bảo vệ sức khỏe gan, ngay cả khi có thể trạng cân đối và thường xuyên tập thể thao.

Trao đổi với bác sĩ chuyên khoa tiêu hóa hoặc nội tiết để đánh giá chính xác yếu tố nguy cơ và xây dựng chế độ dinh dưỡng phù hợp với tình trạng gan của bạn.

Tình huống mở đầu mang tính minh họa, không đại diện cho một cá nhân cụ thể.