Virus cúm A H5N1 là gì? Đặc điểm của virus cúm A/H5N1

Virus cúm A/H5N1 là một trong những chủng virus cúm gia cầm nguy hiểm nhất từng được ghi nhận, với khả năng lây truyền từ động vật sang người và gây ra các ca bệnh có tỷ lệ tử vong rất cao. Không chỉ gây thiệt hại lớn cho ngành chăn nuôi, H5N1 còn được Tổ chức Y tế Thế giới đặc biệt cảnh báo vì nguy cơ bùng phát thành đại dịch nếu biến chủng có khả năng lây từ người sang người.

Virus cúm A/H5N1 là gì?

Virus cúm A/H5N1 là một phân nhóm của virus cúm A, thuộc họ Orthomyxoviridae, được biết đến là tác nhân gây bệnh cúm gia cầm độc lực cao. Loại virus này có khả năng lây nhiễm ở nhiều loài chim, gia cầm, một số động vật có vú và trong những trường hợp nhất định có thể gây bệnh nghiêm trọng ở người. Khi xâm nhập vào cơ thể người, cúm A/H5N1 thường diễn tiến rất nhanh, gây tổn thương nặng nề ở đường hô hấp và có tỷ lệ tử vong cao nếu không được phát hiện và điều trị kịp thời.

Virus H5N1 có cấu trúc vỏ là glycoprotein, chứa hai loại kháng nguyên quan trọng: Hemagglutinin (H) - kháng nguyên ngưng kết hồng cầu, và Neuraminidase (N) - kháng nguyên trung hòa. Các nhà khoa học đã xác định có ít nhất 15 loại kháng nguyên H (từ H1 đến H15) và 9 loại kháng nguyên N (từ N1 đến N9). Sự kết hợp giữa các loại kháng nguyên này tạo nên nhiều phân tuýp khác nhau của virus cúm A, trong đó H5N1 là một trong những chủng có độc lực mạnh nhất.

Do đặc tính dễ biến đổi và khả năng lây truyền từ động vật sang người, cúm A/H5N1 luôn được Tổ chức Y tế Thế giới xếp vào nhóm các bệnh truyền nhiễm nguy hiểm cần giám sát chặt chẽ. Việc hiểu rõ về loại virus này giúp cộng đồng nâng cao ý thức phòng tránh và bảo vệ sức khỏe.

Đặc điểm của virus cúm A/H5N1

Trong số 15 phân tuýp của virus cúm A, chủng H5N1 là một trong những loại được quan tâm và cảnh báo nhiều nhất bởi khả năng gây bệnh mạnh và tốc độ lây lan đáng lo ngại. Virus cúm A/H5N1 có khả năng biến đổi di truyền nhanh, mang theo các đoạn gen từ nhiều loài động vật khác nhau, khiến việc kiểm soát và dự đoán hành vi của virus trở nên khó khăn hơn.

Một đặc điểm quan trọng của H5N1 là khả năng sinh bệnh cao. Chủng virus này đã được chứng minh có thể gây bệnh nặng ở người, với tỷ lệ tử vong cao hơn nhiều so với các chủng cúm mùa thông thường. Dựa trên mức độ độc lực, virus cúm gia cầm được phân thành hai nhóm:

• LPAI (Low Pathogenic Avian Influenza) - cúm gia cầm độc lực thấp.
• HPAI (High Pathogenic Avian Influenza) - cúm gia cầm độc lực cao.

Trong đó, các phân tuýp H5, H7 và H9 thường thuộc nhóm độc lực cao và có thể gây thiệt hại nghiêm trọng.

Chim hoang dã và gia cầm được xem là nguồn phát tán virus chính, bởi chúng có thể thải virus ra môi trường ít nhất 10 ngày qua phân và dịch tiết đường miệng. Điều này làm tăng nguy cơ lây lan dọc theo đường di cư của các đàn chim.

Đặc biệt, nếu virus H5N1 lây nhiễm rộng trong cộng đồng người, nguy cơ tái tổ hợp giữa virus cúm người và cúm gia cầm sẽ tăng cao. Khi đó, một chủng virus mới có khả năng lây mạnh từ người sang người có thể xuất hiện, làm bùng phát đại dịch quy mô lớn.

Virus cúm A/H5N1 lây lan như thế nào?

Virus cúm A/H5N1 chủ yếu lây sang người thông qua việc tiếp xúc trực tiếp hoặc gián tiếp với gia cầm sống, gia cầm đã chết hoặc các sản phẩm, môi trường có chứa mầm bệnh. Phần lớn các ca bệnh ghi nhận đều liên quan đến việc nuôi, giết mổ, vận chuyển hoặc xử lý gia cầm mắc bệnh. Đây là lý do H5N1 được xem là bệnh truyền nhiễm có nguồn gốc từ động vật (zoonotic) với nguy cơ cao tại các khu vực chăn nuôi tập trung.

Virus H5N1 tồn tại nhiều trong dịch tiết mũi, họng và phân của gia cầm nhiễm bệnh. Khi phân khô lại và bị phát tán thành bụi mịn trong không khí, con người có thể hít phải và bị nhiễm virus mà không cần tiếp xúc trực tiếp với con vật bị bệnh. Ngoài ra, việc chạm vào bề mặt, lồng trại hoặc dụng cụ đã dính mầm bệnh cũng có thể khiến virus xâm nhập vào cơ thể thông qua mắt, mũi hoặc miệng.

Hiện không có bằng chứng cho thấy virus H5N1 lây truyền qua thực phẩm nếu được xử lý đúng cách và nấu chín trên 70°C, vì virus sẽ bị bất hoạt ở nhiệt độ cao. Tuy vậy, các chuyên gia vẫn khuyến cáo hạn chế tiêu thụ gia cầm bệnh, không rõ nguồn gốc và cần tuân thủ quy tắc vệ sinh an toàn thực phẩm trong mùa dịch.

Triệu chứng nhiễm virus cúm gia cầm H5N1 ở người

Khi nhiễm virus cúm A/H5N1, người bệnh thường khởi phát với các triệu chứng khá giống những bệnh lý hô hấp thông thường, nhưng diễn tiến thường nhanh và nặng hơn. Dấu hiệu điển hình là sốt cao trên 38°C, kèm theo đau rát họng, ho nhiều, đau nhức cơ thể, mệt mỏi và ớn lạnh. Một số trường hợp có thể xuất hiện triệu chứng đường tiêu hóa như đau bụng, tiêu chảy, buồn nôn hoặc nôn, thậm chí chảy máu cam và chảy máu lợi.

Ở nhiều bệnh nhân, các biểu hiện đường hô hấp dưới xuất hiện sớm với mức độ nghiêm trọng như đau tức ngực, khó thở, thở nhanh. Khó thở tiến triển nhanh là dấu hiệu cảnh báo nguy hiểm, có thể dẫn đến suy hô hấp cấp, sốc nhiễm trùng, suy đa tạng và rối loạn ý thức. Đây cũng là nguyên nhân khiến H5N1 trở thành một trong những chủng cúm có tỷ lệ tử vong cao nhất.

Quá trình bệnh thường diễn tiến qua ba giai đoạn:

Giai đoạn ủ bệnh

Thời gian ủ bệnh kéo dài từ 2–8 ngày, thậm chí có trường hợp lên đến 17 ngày tùy mức độ phơi nhiễm. Ở giai đoạn này cơ thể chưa có bất kỳ biểu hiện nào, khiến việc phát hiện bệnh ban đầu trở nên khó khăn.

Giai đoạn khởi phát

Người bệnh bắt đầu xuất hiện các triệu chứng như sốt, ho, đau đầu, nhức mỏi và chán ăn. Đây là giai đoạn dễ nhầm lẫn với cúm mùa hoặc các bệnh lý virus khác.

Giai đoạn toàn phát

Các triệu chứng trở nên nghiêm trọng hơn, kéo theo đau đầu dữ dội, đau hốc mắt, đau lưng, thậm chí rơi vào trạng thái lơ mơ, hôn mê hoặc mất ý thức. Nếu không được can thiệp y tế kịp thời, bệnh có thể gây biến chứng nặng nề và đe dọa trực tiếp đến tính mạng.

Việc nhận biết sớm các triệu chứng và đi khám ngay khi có dấu hiệu bất thường là yếu tố quan trọng giúp giảm nguy cơ tử vong do cúm A/H5N1.

Virus cúm A/H5N1 là một tác nhân gây bệnh nguy hiểm với khả năng gây nhiễm trùng nặng và tỷ lệ tử vong cao nếu không được phát hiện và điều trị kịp thời. Những đặc điểm như độc lực mạnh, tốc độ biến dị nhanh và khả năng lây truyền từ gia cầm sang người khiến H5N1 trở thành chủ đề được giới khoa học và y tế toàn cầu đặc biệt quan tâm. Việc trang bị kiến thức đầy đủ về virus này không chỉ giúp mỗi người nâng cao ý thức phòng bệnh mà còn góp phần giảm thiểu nguy cơ lây nhiễm trong cộng đồng.