Bệnh do virus Nipah (NiV): Mối đe dọa nghiêm trọng và các biện pháp phòng ngừa toàn diện

Virus Nipah (NiV) là một loại virus lây truyền từ động vật sang người (zoonotic). Dù mới chỉ gây ra một số đợt bùng phát tại khu vực Châu Á, nhưng với tỷ lệ tử vong cao lên đến 75% và khả năng gây bệnh nặng cho cả người và động vật, loại virus này đã trở thành một mối quan tâm lớn đối với sức khỏe cộng đồng toàn cầu.

Lịch sử và bối cảnh dịch tễ học

Virus Nipah được phát hiện lần đầu tiên vào năm 1999 trong một đợt bùng phát ở những người chăn nuôi lợn tại Malaysia. Kể từ đó, không có thêm đợt bùng phát nào tại quốc gia này, nhưng đến năm 2001, virus đã xuất hiện tại Bangladesh và xảy ra gần như hàng năm. Theo các báo cáo từ Tổ chức Y tế Thế giới (WHO), tính đến tháng 9 năm 2025, Bangladesh đã ghi nhận tổng cộng 347 ca nhiễm với tỷ lệ tử vong lên tới 71,7%.

Vật chủ tự nhiên của virus là loài dơi ăn quả thuộc chi Pteropus (còn gọi là cáo bay). Bằng chứng về virus đã được tìm thấy ở loài dơi này tại nhiều quốc gia bao gồm Campuchia, Indonesia, Thái Lan, Philippines và một số khu vực ở Châu Phi như Madagascar, Ghana. Cho thấy nguy cơ lây nhiễm tiềm tàng trên diện rộng ở những khu vực có sự hiện diện của loài vật chủ này.

Cơ chế lây truyền phức tạp

Sự lây nhiễm virus Nipah xảy ra qua ba con đường chính:

• Từ động vật sang người: Trong đợt dịch đầu tiên, con người bị nhiễm bệnh do tiếp xúc không có đồ bảo hộ với dịch tiết hoặc mô của lợn bệnh. Ngoài lợn, virus có thể lây trực tiếp từ dơi ăn quả sang người khi con người đi vào các khu vực dơi cư trú hoặc tiếp xúc với chất bài tiết của chúng.
• Qua thực phẩm nhiễm bẩn: Việc tiêu thụ trái cây hoặc các sản phẩm từ trái cây như nước nhựa cây thốt nốt thô bị nhiễm nước tiểu hoặc nước bọt của dơi nhiễm bệnh là nguyên nhân hàng đầu.
• Lây truyền từ người sang người: Virus có thể lây lan qua tiếp xúc gần với dịch tiết và chất bài tiết của bệnh nhân. Thực tế tại Ấn Độ năm 2001 cho thấy 75% số ca mắc là nhân viên y tế hoặc người đến thăm bệnh.

Triệu chứng lâm sàng và di chứng

Thời gian ủ bệnh của virus thường kéo dài từ 4 đến 14 ngày, tuy nhiên, đã có trường hợp ghi nhận thời gian này lên tới 45 ngày. Biểu hiện bệnh rất đa dạng:

• Giai đoạn đầu: Bệnh nhân thường có các triệu chứng không đặc hiệu giống như cúm, bao gồm sốt, đau đầu, đau cơ (myalgia), nôn mửa và đau họng.
• Giai đoạn tiến triển: Người bệnh có thể xuất hiện tình trạng chóng mặt, buồn ngủ, rối loạn ý thức và các dấu hiệu thần kinh của viêm não cấp tính. Một số trường hợp gặp vấn đề hô hấp nghiêm trọng như viêm phổi không điển hình hoặc suy hô hấp cấp.
• Giai đoạn nặng: Viêm não và co giật xảy ra, có thể tiến triển thành hôn mê chỉ trong vòng 24 đến 48 giờ.

Ngay cả khi sống sót sau giai đoạn viêm não cấp tính, khoảng 20% bệnh nhân phải chịu các di chứng thần kinh lâu dài như rối loạn co giật và thay đổi tính cách. Một số ít trường hợp có thể bị tái phát hoặc khởi phát viêm não muộn sau khi đã hồi phục.

Thách thức trong chẩn đoán và điều trị

Việc chẩn đoán bệnh do virus Nipah gặp nhiều khó khăn do các triệu chứng ban đầu thường không đặc hiệu, khiến bác sĩ khó nghi ngờ bệnh ngay khi bệnh nhân nhập viện. Hiện nay, các xét nghiệm chính để xác định virus bao gồm:

• Phản ứng chuỗi polymerase thời gian thực (RT-PCR) từ dịch cơ thể.
• Xét nghiệm hấp thụ miễn dịch liên kết enzym (ELISA) để phát hiện kháng thể.

Về mặt điều trị, hiện chưa có thuốc đặc hiệu hoặc vắc xin cho nhiễm virus Nipah. Biện pháp duy nhất hiện nay là chăm sóc hỗ trợ tích cực để xử lý các biến chứng về hô hấp và thần kinh. WHO đã xác định Nipah là bệnh ưu tiên trong Sơ đồ Nghiên cứu và Phát triển để thúc đẩy việc tìm kiếm các giải pháp y tế trong tương lai.

Cách phòng bệnh hiệu quả nhất

Vì chưa có vắc xin, việc nâng cao nhận thức về các yếu tố nguy cơ và thực hiện các biện pháp phòng ngừa là cách duy nhất để giảm thiểu nhiễm trùng. Dưới đây là các chiến lược phòng ngừa:

Giảm nguy cơ lây truyền từ dơi sang người

Dơi là ổ chứa tự nhiên của nhiều mầm bệnh nguy hiểm, do đó việc hạn chế tiếp xúc trực tiếp và gián tiếp với dơi đóng vai trò quan trọng trong phòng ngừa dịch bệnh:

• Bảo vệ nguồn thực phẩm: Ngăn chặn dơi tiếp cận với các điểm thu hoạch nhựa cây thốt nốt bằng cách sử dụng các tấm che bảo vệ như lưới tre.
• Vệ sinh thực phẩm: Nước thốt nốt tươi thu hoạch nên được đun sôi trước khi sử dụng. Trái cây phải được rửa sạch, gọt vỏ kỹ và tuyệt đối loại bỏ những quả có dấu hiệu bị dơi cắn hoặc ăn dở.
• Tránh khu vực cư trú của dơi: Hạn chế đi vào hoặc sinh hoạt tại những nơi dơi thường xuyên đậu hoặc ngủ.

Giảm nguy cơ lây truyền từ động vật sang người

Sự tiếp xúc gần giữa con người và động vật, đặc biệt là động vật mắc bệnh, có thể làm gia tăng nguy cơ lây nhiễm. Vì vậy, cần áp dụng các biện pháp sau nhằm giảm nguy cơ lây truyền từ động vật sang người:

• Trang bị bảo hộ: Đeo găng tay và quần áo bảo hộ khi tiếp xúc với động vật ốm hoặc trong quá trình giết mổ, tiêu hủy động vật nhiễm bệnh.
• Quản lý chăn nuôi: Tại các vùng lưu hành dịch, chuồng trại nuôi lợn và thức ăn cho lợn cần được bảo vệ để tránh sự xâm nhập của dơi ăn quả.

Giảm nguy cơ lây truyền giữa người với người và trong y tế

Virus có thể lây lan nhanh chóng trong cộng đồng và cơ sở y tế nếu không có biện pháp kiểm soát phù hợp. Do đó, cần thực hiện nghiêm ngặt các biện pháp sau:

• Vệ sinh cá nhân: Rửa tay thường xuyên bằng xà phòng sau khi chăm sóc hoặc thăm người bệnh.
• Cách ly và phòng ngừa: Tránh tiếp xúc gần với người nhiễm virus nếu không có đồ bảo hộ. Nhân viên y tế cần tuân thủ nghiêm ngặt các biện pháp phòng ngừa tiêu chuẩn, phòng ngừa tiếp xúc và phòng ngừa giọt bắn.
• Kiểm soát môi trường: Các cơ sở y tế cần thực hiện vệ sinh và khử trùng bề mặt ít nhất hai lần mỗi ngày, đồng thời đảm bảo thông gió tốt (tối thiểu 60 lít/giây cho mỗi bệnh nhân).

Bệnh do virus Nipah là một bệnh truyền nhiễm nguy hiểm với tỷ lệ tử vong rất cao và khả năng gây ra các vụ dịch nghiêm trọng. Trong bối cảnh chưa có phương pháp điều trị đặc hiệu, việc thực hiện lối sống ăn chín uống sôi, vệ sinh thực phẩm kỹ lưỡng và tuân thủ các biện pháp bảo hộ khi tiếp xúc với nguồn bệnh là những "lá chắn" quan trọng nhất để bảo vệ sức khỏe cộng đồng. Sự phối hợp chặt chẽ giữa giám sát dịch tễ và nâng cao nhận thức cộng đồng sẽ giúp giảm thiểu nguy cơ bùng phát và lây lan loại virus nguy hiểm này.