Cha mẹ nên làm gì khi trẻ không muốn đến trường?

Một buổi sáng trẻ khóc nức nở, kêu đau bụng hoặc cáu gắt để né tránh việc đến trường khiến nhiều cha mẹ dễ nóng lòng quy kết con lười học. Tuy nhiên, đằng sau những lời từ chối đó có thể là những tiếng cầu cứu thầm lặng về tâm lý hoặc sức khỏe mà trẻ chưa biết cách diễn đạt thành lời.

Theo Thạc sĩ - Bác sĩ Tôn Thất Cảnh Trí, thuộc Đội ngũ chuyên môn Long Châu: "Hành vi trẻ không muốn đến trường có thể liên quan đến những khó khăn về tâm lý, học tập, sức khỏe hoặc môi trường sống, cần được tìm hiểu thay vì vội quy kết là chống đối."

Để giúp con vượt qua giai đoạn này, cha mẹ cần tìm hiểu nguyên nhân khiến trẻ né tránh việc đến trường để có hướng hỗ trợ phù hợp.

Khi con không muốn đến trường: Đừng vội quy kết là "lười học"

Việc trẻ từ chối đến trường không phải lúc nào cũng xuất phát từ thái độ chống đối hay sự thiếu tự giác. Trong một số trường hợp, tình trạng từ chối đến trường (school refusal) có thể liên quan đến những khó khăn đáng kể về cảm xúc, tâm lý và ảnh hưởng đến việc học tập, xảy ra ở khoảng 1 - 5% trẻ em trong độ tuổi đi học và gây ra những hệ lụy lớn về mặt cảm xúc cũng như giáo dục.

Để có hướng xử lý đúng, cha mẹ cần nhận diện xem con mình đang rơi vào trạng thái né tránh thông thường hay đang gặp phải hội chứng từ chối đến trường (school refusal). Hai tình trạng có thể khác nhau về biểu hiện cảm xúc, động cơ và cách trẻ nghỉ học, nhưng cần đánh giá nhiều yếu tố để phân biệt.

Bảng dưới đây tổng hợp các tiêu chí giúp cha mẹ nhận diện tình trạng của con:

Những nguyên nhân tiềm ẩn khiến trẻ né tránh trường học

Khi trẻ không muốn đến trường, nguyên nhân thường không đơn lẻ mà là sự giao thoa giữa nhiều yếu tố từ môi trường học đường đến gia đình. Tại trường, những vấn đề như bị bắt nạt, áp lực học tập quá tải hoặc mâu thuẫn với bạn bè là những tác nhân phổ biến khiến trẻ cảm thấy trường học là nơi không an toàn.

Bên cạnh đó, môi trường gia đình đóng vai trò then chốt. Những xung đột trong nhà, mối quan hệ không ổn định hoặc sự phụ thuộc quá mức giữa cha mẹ và con cái có thể khiến trẻ khó khăn trong việc tách rời để đến trường. Thậm chí, các yếu tố như trầm cảm hoặc lo âu của chính cha mẹ cũng được ghi nhận là những yếu tố dự báo mạnh mẽ cho hành vi từ chối đến trường ở trẻ. Ngoài ra, những khó khăn trong hoạt động và mối quan hệ gia đình cũng làm gia tăng nguy cơ này.

Nhận diện các dấu hiệu cảnh báo thông qua cảm xúc và sinh hoạt

Một số trẻ gặp khó khăn trong việc nhận diện hoặc diễn đạt cảm xúc lo âu, vì vậy cơ thể sẽ "lên tiếng" thay cho tâm trí. Các triệu chứng somatic (thể chất) là một trong những biểu hiện thường gặp ở trẻ từ chối đến trường. Khi đối mặt với sự kiện gây căng thẳng, trẻ có thể xuất hiện các phản ứng như đau bụng, đau đầu, buồn nôn, chóng mặt hoặc mệt mỏi.

Ngoài các biểu hiện thể chất, cha mẹ nên quan sát những thay đổi trong sinh hoạt hằng ngày. Trẻ có thể trở nên dính người hơn, dễ cáu gắt, khó tập trung hoặc có những phản ứng cảm xúc mạnh hoặc khó kiểm soát khi phải đến trường. Việc trẻ thường xuyên yêu cầu sự trấn an hoặc biểu hiện sợ hãi khi phải rời xa người chăm sóc cũng là những tín hiệu cần lưu ý.

Cách cha mẹ trò chuyện và đồng hành cùng con một cách không phán xét

Thay vì dùng hình phạt hay sự áp đặt, chìa khóa để giải quyết vấn đề là xây dựng một môi trường an toàn để trẻ sẵn lòng chia sẻ. Cha mẹ nên bắt đầu bằng việc thừa nhận cảm xúc của con, cho trẻ biết rằng sự lo lắng của con là có thật và được tôn trọng.

Một quy trình phối hợp đa phương diện là cần thiết để đưa trẻ trở lại trường học. Điều này bao gồm:

• Trao đổi cởi mở với giáo viên và nhà trường để hiểu rõ diễn biến hành vi của trẻ tại lớp, từ đó tìm ra điểm mâu thuẫn cụ thể.
• Phối hợp với cán bộ tâm lý học đường hoặc y tế trường học để tạo ra một lộ trình quay lại trường từng bước, giảm bớt áp lực tâm lý cho trẻ.
• Thiết lập sự đồng thuận giữa gia đình và nhà trường trong việc hỗ trợ trẻ, tránh việc mỗi bên áp dụng một cách tiếp cận trái ngược nhau khiến trẻ thêm hoang mang.

Khi nào cha mẹ cần tìm kiếm sự hỗ trợ từ chuyên gia y tế?

Không phải mọi trường hợp né tránh đến trường đều cần can thiệp y tế chuyên sâu, nhưng có những ranh giới mà cha mẹ không nên tự xử lý tại nhà. Khi tình trạng từ chối đến trường kéo dài, tái diễn hoặc ảnh hưởng đến học tập, sinh hoạt và các mối quan hệ, cha mẹ nên đưa trẻ đi đánh giá sớm.

Thạc sĩ - Bác sĩ Trí lưu ý: "Cha mẹ cần đưa trẻ đến gặp chuyên gia y tế ngay khi xuất hiện các dấu hiệu cảnh báo đỏ. Nếu trẻ có ý định tự làm tổn thương bản thân hoặc có hành vi gây nguy hiểm tức thời cho người khác, cần được đưa đi cấp cứu. Trường hợp trẻ xuất hiện nỗi sợ hãi quá mức, khó kiểm soát, cha mẹ nên đưa trẻ đến cơ sở chuyên khoa để được đánh giá sớm."

Ngoài ra, nếu trẻ có các dấu hiệu nghi ngờ bị ngược đãi hoặc bị bắt nạt nghiêm trọng dẫn đến sang chấn tâm lý, việc thăm khám tại các cơ sở chuyên khoa tâm lý nhi khoa hoặc nhi khoa là cần thiết để có phương án điều trị kịp thời. Việc phát hiện và can thiệp sớm có thể giúp trẻ cải thiện khả năng đến trường, hạn chế ảnh hưởng đến học tập, sức khỏe tâm thần và các mối quan hệ xã hội.

Thay vì nhìn nhận việc trẻ không muốn đến trường là sự lười biếng, cha mẹ hãy coi đó là tín hiệu để thấu hiểu và cùng con tìm lại niềm vui học tập.

Ba mẹ nên trao đổi với bác sĩ nhi khoa hoặc chuyên gia tâm lý để đánh giá chính xác nguyên nhân khi trẻ có dấu hiệu sợ đến trường kéo dài.

Tình huống mở đầu mang tính minh họa, không đại diện cho một cá nhân cụ thể.