Mối liên quan giữa thuốc giảm đau và tổn thương gan

Trên thực tế, các thuốc giảm đau, hạ sốt thường an toàn khi người dùng tuân thủ chặt chẽ hướng dẫn trên nhãn thuốc. Ngược lại, việc dùng quá liều hoặc sử dụng kéo dài có thể làm gia tăng nguy cơ giữa thuốc giảm đau và tổn thương gan, dẫn đến tổn thương gan cấp tính và trong những trường hợp nặng có thể gây suy gan, đe dọa nghiêm trọng đến sức khỏe và tính mạng.

Cơ chế hoạt động của các tế bào gan

Tế bào gan đóng vai trò như những “nhà máy sinh học”, bên trong chứa nhiều hệ enzyme có chức năng xúc tác các phản ứng hóa học thiết yếu cho hoạt động chuyển hóa và duy trì chức năng của cơ thể. Khi gan bị tổn thương do các nguyên nhân như nhiễm khuẩn, tác nhân độc hại, thuốc, bệnh tự miễn hoặc ung thư, màng tế bào gan có thể bị phá vỡ, dẫn đến sự giải phóng các enzyme vào máu.

Do đó, việc đo nồng độ men gan trong xét nghiệm máu được xem là một trong những chỉ dấu nhạy cảm và quan trọng nhất để phát hiện và đánh giá mức độ tổn thương tế bào gan.

Mối liên hệ giữa thuốc giảm đau và tổn thương gan

Tổn thương gan do thuốc là một dạng phản ứng bất lợi, xảy ra khi việc sử dụng một số loại thuốc bao gồm thuốc giảm đau, dẫn đến tổn hại cấu trúc hoặc chức năng gan. Tình trạng này có thể xuất hiện ngay cả khi thuốc được dùng đúng chỉ định, nhưng nguy cơ sẽ gia tăng rõ rệt trong trường hợp lạm dụng hoặc dùng không phù hợp.

Phần lớn thuốc giảm đau được chuyển hóa tại gan trước khi thải trừ qua nước tiểu. Ở một số người, quá trình chuyển hóa này diễn ra chậm hoặc kém hiệu quả, làm tăng khả năng tích tụ các chất chuyển hóa gây độc, từ đó khiến gan dễ bị tổn thương hơn. Việc sử dụng thuốc với liều cao hoặc kéo dài có thể gây tổn thương gan. Đáng lưu ý, một số thuốc vẫn có khả năng gây độc cho gan ngay cả khi dùng ở liều điều trị.

Trong đa số trường hợp, tổn thương gan liên quan đến thuốc giảm đau có tính chất cấp tính, với thời gian tiến triển dưới 6 tháng. Người bệnh có thể gặp các triệu chứng như mệt mỏi, chán ăn, buồn nôn, vàng da, vàng mắt, nước tiểu sẫm màu, phát ban hoặc nổi mẩn ngoài da. Ở những trường hợp nặng, tình trạng này có thể tiến triển nghiêm trọng và tiềm ẩn nguy cơ đe dọa tính mạng.

Các thuốc dễ gây tổn thương gan

Nhiều nhóm thuốc khác nhau có khả năng gây tổn thương gan, trong đó thường gặp nhất là các nhóm thuốc dưới đây.

Thuốc kháng sinh

Một số kháng sinh có thể gây độc tính trên gan, đặc biệt khi sử dụng kéo dài hoặc quá liều. Clindamycin và metronidazol có thể liên quan đến viêm gan cấp tính. Erythromycin và ciprofloxacin được ghi nhận có thể gây viêm đường mật. Ngoài ra, amoxicillin có thể làm tăng men gan, gây rối loạn chức năng gan hoặc viêm gan ở một số trường hợp.

Thuốc giảm đau, hạ sốt

Các thuốc giảm đau, hạ sốt như paracetamol, aspirin, ibuprofen, naproxen… là những thuốc không cần kê đơn và được sử dụng rất phổ biến. Khi dùng đúng liều và đúng chỉ định, các thuốc này tương đối an toàn. Tuy nhiên, do dễ mua và dễ sử dụng, nhiều người có thể lạm dụng thuốc hoặc dùng liều cao, kéo dài, từ đó làm tăng nguy cơ tổn thương gan, viêm gan và thậm chí suy gan cấp.

Thuốc điều trị tăng huyết áp

• Thuốc ức chế men chuyển (như captopril, enalapril, lisinopril…): Việc sử dụng kéo dài có thể dẫn đến tăng men gan, tổn thương gan cấp tính hoặc tình trạng ứ mật ở một số người bệnh.
• Thuốc chẹn kênh calci và thuốc ức chế thụ thể angiotensin (ARB): Các nhóm thuốc này cũng có thể gây tăng men gan hoặc nhiễm độc gan, dù tỷ lệ không cao.

Thuốc điều trị tăng mỡ máu

Hiện nay có nhiều nhóm thuốc được sử dụng để điều trị rối loạn lipid máu bao gồm statin, fibrat, niacin và resin, trong đó statin là nhóm được dùng phổ biến nhất.

• Statin: Thuốc tập trung chủ yếu tại gan và được chuyển hóa, thải trừ thông qua hệ enzym cytochrome P450 (đặc biệt là CYP3A4). Khi dùng đồng thời với các thuốc ức chế hệ enzym này như erythromycin, diltiazem, itraconazol hoặc cyclosporin, nồng độ statin trong máu có thể tăng lên, làm gia tăng nguy cơ độc tính trên gan.
• Nhóm fibrat (gemfibrozil, clofibrate, fenofibrate): Thường được sử dụng để điều trị tăng triglycerid máu, có thể gây tăng men gan AST, ALT hoặc viêm gan cấp. Trong nhiều trường hợp, nồng độ men gan có thể trở về bình thường trong vòng khoảng 6 tháng sau khi ngừng thuốc.
• Niacin: Được dùng để hạ mỡ máu và giảm nguy cơ bệnh mạch vành, nhưng cũng có thể gây tổn thương gan với các biểu hiện như tăng nhẹ men gan, gan nhiễm mỡ, viêm gan hoặc suy gan cấp. Tác dụng phụ này thường gặp hơn khi dùng liều cao và có xu hướng cải thiện sau khi ngừng thuốc.

Dấu hiệu tổn thương gan sau khi dùng thuốc giảm đau quá liều

Ngộ độc do dùng quá liều thuốc giảm đau, đặc biệt là acetaminophen, chủ yếu gây tổn thương gan. Thuốc được hấp thu nhanh qua đường tiêu hóa và chuyển hóa chủ yếu tại gan. Khi dùng quá liều, gan phải hoạt động quá mức, tạo ra nhiều chất chuyển hóa độc hại (NAPQI), từ đó gây tổn thương tế bào gan. Nguy cơ này càng cao ở những người có bệnh gan nền, nhiễm trùng gan hoặc thường xuyên sử dụng rượu bia.

Ở liều khuyến cáo, cơ thể có thể loại bỏ các chất độc này an toàn. Tuy nhiên, khi dùng quá liều hoặc dùng kéo dài, khả năng giải độc của gan bị quá tải, làm gia tăng nguy cơ viêm gan cấp và suy gan. Vì vậy, những người mắc bệnh gan hoặc thường xuyên uống rượu bia cần đặc biệt thận trọng và nên tham khảo ý kiến bác sĩ trước khi sử dụng thuốc giảm đau. Đồng thời, không nên uống rượu khi dùng các thuốc có chứa acetaminophen.

Trong trường hợp ngộ độc thuốc giảm đau chứa acetaminophen, các triệu chứng thường không rõ ràng trong 24 giờ đầu sau khi dùng quá liều. Sau giai đoạn này, người bệnh có thể xuất hiện các dấu hiệu như buồn nôn, nôn, mệt mỏi, chán ăn, đau bụng và lú lẫn. Đây là những biểu hiện cảnh báo quan trọng cho thấy cơ thể đang bị ảnh hưởng nghiêm trọng và cần được xử trí y tế kịp thời.

Người bệnh cần đến bệnh viện ngay nếu nghi ngờ đã dùng thuốc giảm đau quá liều hoặc xuất hiện các triệu chứng như buồn nôn, nôn nhiều, đau bụng dữ dội, lú lẫn, mệt mỏi nặng, vàng da, vàng mắt, đặc biệt trong vòng 24 - 48 giờ sau khi dùng thuốc.

Làm thế nào để tránh tổn thương gan do thuốc?

Để hạn chế nguy cơ tổn thương gan liên quan đến việc sử dụng thuốc, người bệnh cần lưu ý một số nguyên tắc sau:

• Không tự ý dùng thuốc khi chưa có chỉ định hoặc tư vấn từ bác sĩ.
• Không tự ý thay đổi liều lượng, thời gian dùng hoặc ngừng thuốc đột ngột.
• Đọc kỹ hướng dẫn sử dụng trước khi dùng thuốc, đặc biệt là các cảnh báo về liều dùng và tác dụng phụ.
• Người mắc bệnh gan, bệnh thận, phụ nữ mang thai hoặc đang cho con bú cần tham khảo ý kiến bác sĩ trước khi sử dụng bất kỳ loại thuốc nào.
• Trường hợp phải dùng thuốc kéo dài, nhất là các thuốc có nguy cơ gây tổn thương gan, cần được theo dõi định kỳ và quản lý chặt chẽ bởi nhân viên y tế.

Tổn thương gan do thuốc giảm đau, thường biểu hiện bằng tình trạng tăng men gan, là một tác dụng không mong muốn cần được đặc biệt lưu ý. Nguy cơ này gia tăng khi sử dụng thuốc kéo dài, dùng đồng thời nhiều loại thuốc giảm đau, uống rượu bia hoặc khi người bệnh có sẵn các bệnh lý gan như viêm gan mạn tính hay gan nhiễm mỡ, khiến gan phải chịu thêm áp lực chuyển hóa. Do đó, việc sử dụng thuốc đúng chỉ định, đúng liều lượng và chủ động tham khảo ý kiến bác sĩ khi xuất hiện dấu hiệu bất thường là yếu tố quan trọng nhằm bảo vệ sức khỏe gan.