Ô nhiễm không khí và những tác động nghiêm trọng đến sức khỏe con người

Hiện nay, tình trạng bụi mịn trong không khí đang ở mức báo động, Hà Nội được ghi nhận nằm trong nhóm 5 thành phố ô nhiễm không khí nghiêm trọng nhất thế giới. Chỉ số chất lượng không khí (AQI) liên tục vượt ngưỡng an toàn, nhiều thời điểm chạm mức xấu và rất xấu, làm gia tăng nguy cơ ảnh hưởng đến sức khỏe cộng đồng. Điều đáng nói là bụi mịn PM2.5 và các chất ô nhiễm độc hại không thể quan sát bằng mắt thường, khiến nhiều người dễ chủ quan dù vẫn đang hít thở bầu không khí ô nhiễm mỗi ngày.

Nguyên nhân gây ra ô nhiễm không khí

Ô nhiễm không khí là tình trạng không khí chứa các chất độc hại vượt quá ngưỡng an toàn cho sức khỏe con người. Theo Tổ chức Y tế Thế giới (WHO), ngay cả khi không nhìn thấy bằng mắt thường, không khí vẫn có thể bị ô nhiễm nghiêm trọng.

Một số nguyên nhân chính

Những nguồn gây ô nhiễm dưới đây là nguyên nhân chính khiến chất lượng không khí suy giảm, ảnh hưởng trực tiếp đến sức khỏe con người:

• Khí thải từ giao thông: Xe máy, ô tô sử dụng xăng dầu thải ra CO, NOx và bụi mịn.
• Hoạt động công nghiệp: Nhà máy nhiệt điện, khu công nghiệp, lò đốt phát sinh khói bụi và khí độc.
• Xây dựng, đô thị hóa: Bụi từ công trình xây dựng, đường xá.
• Sinh hoạt hằng ngày: Đốt rác, đốt than tổ ong, khói thuốc lá.

Các tác nhân ô nhiễm trong không khí ảnh hưởng đến sức khỏe

Theo Tổ chức Y tế Thế giới (WHO), 6 nhóm chất ô nhiễm chính gây hại cho sức khỏe bao gồm:

• Oxit nitơ (NOx).
• Oxit lưu huỳnh (SOx).
• Cacbon monoxit (CO).
• Chì.
• Ozon tầng mặt đất.
• Các hạt vật chất lơ lửng trong không khí.

Trong đó, bụi mịn PM2.5 là mối nguy lớn nhất vì có khả năng xâm nhập sâu vào phổi và đi vào hệ tuần hoàn máu.

Tác động của ô nhiễm không khí đối với sức khỏe cộng đồng

Ô nhiễm không khí hiện được WHO đánh giá là yếu tố rủi ro môi trường lớn nhất đối với sức khỏe. Theo ước tính, ô nhiễm không khí là nguyên nhân liên quan đến khoảng 7 triệu ca tử vong mỗi năm trên phạm vi toàn cầu. Vậy, ô nhiễm không khí​ gây tác hại gì đến sức khỏe?

Ảnh hưởng đến hệ hô hấp

Hệ hô hấp là cơ quan chịu ảnh hưởng trực tiếp và sớm nhất khi tiếp xúc với không khí ô nhiễm. Các hạt bụi mịn và khí độc làm tổn thương niêm mạc đường thở, gây ra:

• Viêm mũi dị ứng, viêm xoang.
• Viêm phế quản, hen suyễn.
• Bệnh phổi tắc nghẽn mạn tính (COPD).
• Ung thư phổi.

Có thể thấy, tác hại ô nhiễm không khí đối với hệ hô hấp là vô cùng rõ rệt và nghiêm trọng. Khi đó, bụi mịn và khí độc làm tổn thương niêm mạc đường thở, giảm khả năng tự bảo vệ của phổi, khiến cơ thể dễ nhiễm trùng hơn.

Tăng nguy cơ bệnh tim mạch và đột quỵ

Bụi mịn PM2.5 có thể xâm nhập vào máu thông qua phổi, gây viêm mạch và rối loạn tuần hoàn. Điều này làm tăng nguy cơ:

• Tăng nguy cơ đột quỵ.
• Nhồi máu cơ tim.
• Cao huyết áp.
• Xơ vữa động mạch.

Theo thống kê, khoảng 1/3 số ca tử vong do bệnh tim mạch có liên quan đến ô nhiễm không khí, cho thấy mức độ nguy hiểm tương đương với hút thuốc lá.

Tác động đến não bộ và hệ thần kinh

Ô nhiễm không khí không chỉ ảnh hưởng đến hệ hô hấp và tim mạch mà còn có thể tác động bất lợi đến não bộ và hệ thần kinh trung ương. Các hạt bụi mịn, đặc biệt là PM2.5 và hạt siêu mịn (ultrafine particles), có khả năng xâm nhập sâu vào phổi, đi vào tuần hoàn máu và có thể vượt qua hàng rào máu‑não, từ đó gây phản ứng viêm và stress oxy hóa ở mô thần kinh.

Nhiều nghiên cứu dịch tễ học cho thấy việc tiếp xúc lâu dài với không khí ô nhiễm có thể liên quan đến:

• Suy giảm chức năng nhận thức và trí nhớ.
• Tăng nguy cơ rối loạn nhận thức ở người cao tuổi.
• Các rối loạn tâm thần - tâm lý như lo âu và trầm cảm.
• Gia tăng nguy cơ xuất hiện hoặc làm nặng thêm các biểu hiện thần kinh ở nhóm dân số dễ tổn thương.

Mặc dù một số nghiên cứu gợi ý mối liên quan giữa ô nhiễm không khí và các bệnh thoái hóa thần kinh như Alzheimer hoặc Parkinson, hiện nay bằng chứng chưa đủ mạnh để khẳng định mối quan hệ nhân quả trực tiếp. Tuy nhiên, vai trò của ô nhiễm không khí trong việc thúc đẩy viêm thần kinh và tổn thương tế bào thần kinh được xem là một cơ chế sinh học tiềm năng, cần tiếp tục được làm rõ trong các nghiên cứu tương lai.

Ảnh hưởng đến thai nhi và trẻ nhỏ

Ô nhiễm không khí được xem là yếu tố nguy cơ nghiêm trọng đối với sức khỏe bà bầu, thai nhi và trẻ nhỏ. Việc mẹ bầu thường xuyên tiếp xúc với không khí ô nhiễm, đặc biệt là bụi mịn PM2.5 và các khí độc hại, có thể làm tăng nguy cơ sinh non, khiến trẻ sinh ra nhẹ cân và suy giảm thể trạng.

Không chỉ ảnh hưởng trước mắt, ô nhiễm không khí còn tác động tiêu cực đến quá trình hình thành và phát triển não bộ của thai nhi, làm gia tăng nguy cơ rối loạn phát triển về sau. Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) cảnh báo rằng việc tiếp xúc với không khí ô nhiễm trong thai kỳ có thể để lại những hậu quả lâu dài đối với sức khỏe và sự phát triển toàn diện của trẻ trong tương lai.

Làm gì để bảo vệ sức khỏe trước ô nhiễm không khí?

Dù không thể tránh hoàn toàn ô nhiễm không khí, mỗi người vẫn có thể chủ động giảm thiểu tác hại bằng những biện pháp sau.

Theo dõi chất lượng không khí

Theo dõi chất lượng không khí hằng ngày là bước quan trọng giúp bạn chủ động phòng ngừa rủi ro. Việc thường xuyên kiểm tra chỉ số AQI thông qua các ứng dụng hoặc website uy tín sẽ giúp nhận biết mức độ ô nhiễm tại nơi sinh sống. Khi chất lượng không khí ở mức xấu hoặc rất xấu, nên hạn chế ra ngoài, đặc biệt là vào giờ cao điểm, nhằm giảm nguy cơ hít phải bụi mịn và khí độc hại.

Sử dụng khẩu trang đạt chuẩn

Nên ưu tiên các loại khẩu trang đạt chuẩn như N95, KN95 hoặc FFP2 vì có khả năng lọc trên 95% bụi mịn PM2.5. Để đạt hiệu quả tối ưu, khẩu trang cần ôm sát khuôn mặt, che kín mũi và miệng, tránh tình trạng hở khiến bụi mịn xâm nhập vào đường hô hấp.

Sử dụng máy lọc không khí

Việc dùng máy lọc không khí trong nhà giúp cải thiện chất lượng không khí và giảm nồng độ các chất ô nhiễm. Các dòng máy có màng lọc HEPA được đánh giá cao nhờ khả năng giữ lại bụi mịn, vi khuẩn và một số tác nhân gây dị ứng. Biện pháp này đặc biệt cần thiết đối với gia đình có trẻ nhỏ, người cao tuổi hoặc người mắc bệnh hô hấp mạn tính.

Giảm nguồn ô nhiễm từ sinh hoạt

Đây là một hành động thiết thực góp phần bảo vệ sức khỏe và môi trường. Mỗi người nên tránh hút thuốc lá, hạn chế đốt rác, đốt than trong khu dân cư. Đồng thời, ưu tiên sử dụng các phương tiện giao thông thân thiện với môi trường như xe điện, phương tiện công cộng không chỉ giúp giảm ô nhiễm không khí mà còn mang lại lợi ích lâu dài cho sức khỏe cộng đồng.

Ô nhiễm không khí đang tác động nghiêm trọng đến sức khỏe con người, làm gia tăng nguy cơ mắc các bệnh hô hấp, tim mạch, thần kinh và ung thư. Việc hiểu rõ ô nhiễm không khí ảnh hưởng đến sức khỏe con người thế nào sẽ giúp mỗi người chủ động hơn trong phòng ngừa và bảo vệ sức khỏe. Chủ động theo dõi chất lượng không khí, áp dụng các biện pháp bảo vệ phù hợp và nâng cao sức đề kháng chính là cách hiệu quả để giảm thiểu tác hại của ô nhiễm không khí trong cuộc sống hiện đại.