Viêm phế quản phổi ở trẻ em: Nguyên nhân, dấu hiệu nhận biết và cách điều trị

Ở trẻ nhỏ, các triệu chứng hô hấp như ho, sốt hay thở khò khè khá thường gặp nên đôi khi dễ bị xem nhẹ. Tuy nhiên, khi tình trạng nhiễm trùng lan xuống phổi và ảnh hưởng đến khả năng hô hấp, trẻ có thể diễn tiến nặng trong thời gian ngắn. Vì vậy, cha mẹ cần nhận biết sớm những dấu hiệu bất thường để đưa trẻ đi khám và điều trị kịp thời.

Viêm phế quản phổi ở trẻ em là gì?

Viêm phế quản phổi là một dạng viêm phổi, trong đó tổn thương viêm thường xuất hiện thành từng ổ quanh các phế quản nhỏ và lan đến phế nang, mô phổi lân cận. Khi các phế nang chứa nhiều dịch viêm, quá trình trao đổi oxy giữa phổi và máu có thể bị ảnh hưởng, từ đó gây ra các biểu hiện như thở nhanh, khó thở hoặc giảm oxy máu ở trường hợp nặng.

Bệnh có thể gặp ở mọi lứa tuổi nhưng trẻ nhỏ cần được chú ý hơn do hệ miễn dịch và đường hô hấp vẫn đang trong quá trình hoàn thiện. Trẻ dưới 5 tuổi, đặc biệt là trẻ sơ sinh và trẻ nhỏ, có nguy cơ diễn tiến nặng hơn khi mắc viêm phổi.

Một số trường hợp có thể khởi đầu bằng các biểu hiện của nhiễm trùng đường hô hấp trên như ho, sổ mũi hoặc sốt, sau đó xuất hiện các triệu chứng ở đường hô hấp dưới. Tác nhân gây bệnh có thể là virus, vi khuẩn hoặc ít phổ biến hơn là nấm và các vi sinh vật khác.

Trẻ sinh non, suy dinh dưỡng, có bệnh nền, suy giảm miễn dịch hoặc thường xuyên tiếp xúc với khói thuốc lá và môi trường ô nhiễm có thể có nguy cơ mắc bệnh hoặc diễn tiến nặng cao hơn.

Nguyên nhân trẻ em bị viêm phế quản phổi

Viêm phế quản phổi có thể do nhiều tác nhân gây nhiễm trùng. Trong đó, virus và vi khuẩn là hai nhóm nguyên nhân thường được ghi nhận ở trẻ em.

Nhiễm virus

Virus là nguyên nhân phổ biến của các bệnh nhiễm trùng đường hô hấp ở trẻ, đặc biệt trong những năm đầu đời. Một số tác nhân có thể gây viêm phổi gồm:

• Virus hợp bào hô hấp (RSV);
• Virus cúm;
• Virus parainfluenza;
• Adenovirus;
• Rhinovirus và một số virus đường hô hấp khác.

Trẻ mắc bệnh do virus có thể bắt đầu với các triệu chứng giống cảm lạnh như ho, sổ mũi hoặc sốt. Khi nhiễm trùng ảnh hưởng đến đường hô hấp dưới, trẻ có thể xuất hiện thở nhanh, khó thở, khò khè hoặc mệt nhiều hơn.

Nhiễm vi khuẩn

Vi khuẩn cũng là nguyên nhân quan trọng gây viêm phổi ở trẻ. Một số tác nhân có thể gặp gồm phế cầu khuẩn (Streptococcus pneumoniae), Haemophilus influenzae, Mycoplasma pneumoniae và một số loại vi khuẩn khác.

Trong thực tế, không phải trường hợp nào cũng xác định được chính xác tác nhân gây bệnh. Bác sĩ sẽ dựa vào tuổi, triệu chứng, mức độ bệnh, kết quả thăm khám và các xét nghiệm cần thiết để đưa ra chẩn đoán và lựa chọn phương pháp điều trị phù hợp.

Các yếu tố làm tăng nguy cơ mắc bệnh

Một số trẻ có nguy cơ mắc viêm phổi hoặc diễn tiến nặng cao hơn, bao gồm:

• Trẻ nhỏ, đặc biệt là trẻ sơ sinh và trẻ dưới 5 tuổi;
• Trẻ sinh non;
• Trẻ suy dinh dưỡng hoặc có sức đề kháng kém;
• Trẻ chưa được tiêm chủng đầy đủ theo độ tuổi;
• Trẻ mắc bệnh tim, bệnh phổi mạn tính hoặc một số bệnh nền khác;
• Trẻ bị suy giảm miễn dịch;
• Trẻ thường xuyên tiếp xúc với khói thuốc lá, khói bụi hoặc không khí ô nhiễm;
• Trẻ sống trong môi trường đông đúc, thông khí kém.

Nhận biết các yếu tố nguy cơ giúp gia đình chú ý theo dõi trẻ sát hơn khi xuất hiện các triệu chứng nhiễm trùng đường hô hấp.

Dấu hiệu cha mẹ nhận biết trẻ bị viêm phế quản phổi

Biểu hiện của bệnh có thể khác nhau tùy theo độ tuổi, tác nhân gây nhiễm trùng và mức độ tổn thương phổi. Ở giai đoạn đầu, các triệu chứng đôi khi giống cảm lạnh hoặc nhiễm trùng đường hô hấp trên nên cha mẹ có thể khó nhận biết.

Một số dấu hiệu thường gặp gồm:

• Ho: Trẻ có thể ho khan hoặc ho kèm tăng tiết dịch đường hô hấp.
• Sốt: Trẻ có thể sốt nhẹ hoặc sốt cao, nhưng một số trường hợp, đặc biệt ở trẻ nhỏ, có thể không sốt rõ rệt.
• Thở nhanh: Nhịp thở tăng hơn bình thường theo độ tuổi là dấu hiệu quan trọng cần được chú ý.
• Khó thở: Trẻ có thể thở gắng sức, phập phồng cánh mũi hoặc có biểu hiện khó khăn khi hít thở.
• Rút lõm lồng ngực: Phần dưới lồng ngực bị lõm vào khi trẻ hít vào, cho thấy trẻ đang phải tăng sức để thở.
• Khò khè: Có thể xuất hiện trong một số trường hợp, đặc biệt khi nhiễm virus hoặc có tình trạng co hẹp đường thở đi kèm.
• Mệt mỏi: Trẻ ít chơi, giảm hoạt động, quấy khóc hoặc ngủ nhiều hơn bình thường.
• Bú kém hoặc ăn uống kém: Trẻ sơ sinh và trẻ nhỏ có thể giảm bú, bỏ bú hoặc không muốn ăn.
• Nôn hoặc tiêu chảy: Một số trẻ có thể xuất hiện triệu chứng tiêu hóa kèm theo nhiễm trùng hô hấp.

Khi nào trẻ bị viêm phế quản phổi cần đi khám bác sĩ?

Trẻ có triệu chứng nghi ngờ viêm phổi nên được nhân viên y tế đánh giá, đặc biệt khi còn nhỏ hoặc triệu chứng có xu hướng tăng lên.

Cha mẹ nên đưa trẻ đi khám khi có những biểu hiện như:

• Ho, sốt hoặc các triệu chứng hô hấp kéo dài, không cải thiện;
• Thở nhanh hơn bình thường;
• Có dấu hiệu khó thở hoặc thở gắng sức;
• Trẻ mệt nhiều, ít chơi, bú hoặc ăn uống kém;
• Sốt cao hoặc sốt kéo dài;
• Nôn nhiều hoặc khó uống đủ nước;
• Tình trạng bệnh tiến triển nhanh hoặc cha mẹ nhận thấy trẻ khác với bình thường.

Một số biểu hiện có thể cho thấy bệnh đang diễn tiến nặng và trẻ cần được đưa đến cơ sở y tế ngay, bao gồm:

• Tím môi, tím lưỡi hoặc tím da;
• Khó thở rõ hoặc rút lõm lồng ngực nhiều;
• Không thể bú, uống hoặc ăn được;
• Trẻ lơ mơ, khó đánh thức hoặc phản ứng kém;
• Co giật hoặc mất ý thức;
• Ngừng thở hoặc có biểu hiện suy hô hấp.

Cha mẹ không nên chờ trẻ sốt cao mới đưa đi khám, bởi một số trẻ mắc viêm phổi có thể không sốt rõ nhưng vẫn xuất hiện tình trạng khó thở hoặc giảm oxy máu.

Điều trị viêm phế quản phổi ở trẻ em thế nào?

Phương pháp điều trị phụ thuộc vào nguyên nhân, độ tuổi, mức độ bệnh và tình trạng sức khỏe của từng trẻ. Vì vậy, trẻ nghi ngờ viêm phổi cần được bác sĩ đánh giá để xác định hướng xử trí phù hợp.

Nếu bác sĩ đánh giá tình trạng nhiễm trùng có khả năng do vi khuẩn, trẻ có thể được chỉ định kháng sinh phù hợp. Cha mẹ cần cho trẻ dùng thuốc đúng liều, đúng thời gian theo đơn và không tự ý ngừng thuốc khi thấy triệu chứng vừa cải thiện.

Đối với nhiễm virus đơn thuần, kháng sinh không có tác dụng tiêu diệt virus. Điều trị thường tập trung vào hỗ trợ trẻ, kiểm soát triệu chứng và theo dõi diễn biến bệnh. Không nên tự mua kháng sinh cho trẻ khi chưa có chỉ định.

Những trẻ có biểu hiện bệnh nặng có thể cần nhập viện để theo dõi và điều trị. Tùy tình trạng, bác sĩ có thể chỉ định hỗ trợ oxy hoặc các biện pháp điều trị khác nhằm duy trì chức năng hô hấp và kiểm soát nhiễm trùng.

Viêm phế quản phổi trẻ em bao lâu thì khỏi?

Thời gian hồi phục không giống nhau ở tất cả trẻ mà phụ thuộc vào nguyên nhân, mức độ bệnh, tuổi, bệnh nền và khả năng đáp ứng điều trị.

Ở những trường hợp nhẹ và đáp ứng tốt, các triệu chứng toàn thân có thể bắt đầu cải thiện sau vài ngày điều trị. Tuy nhiên, ho và cảm giác mệt có thể kéo dài lâu hơn ngay cả khi tình trạng nhiễm trùng đã cải thiện.

Trẻ mắc bệnh nặng, có biến chứng hoặc bệnh nền có thể cần thời gian điều trị và hồi phục lâu hơn. Nếu trẻ không cải thiện, triệu chứng tăng lên hoặc xuất hiện khó thở, cha mẹ cần đưa trẻ tái khám thay vì tự thay đổi thuốc tại nhà.

Chăm sóc trẻ trong quá trình điều trị

Các biện pháp chăm sóc tại nhà có vai trò hỗ trợ và cần thực hiện theo hướng dẫn của bác sĩ. Cha mẹ có thể lưu ý:

• Làm sạch mũi: Có thể sử dụng dung dịch NaCl 0,9% để hỗ trợ làm sạch dịch tiết trong mũi, đặc biệt khi trẻ nghẹt mũi ảnh hưởng đến bú hoặc ngủ.
• Giữ nhiệt độ cơ thể phù hợp: Cho trẻ mặc quần áo phù hợp với thời tiết, tránh để trẻ quá lạnh nhưng cũng không nên ủ quá nhiều lớp khiến trẻ nóng và khó chịu.
• Theo dõi khi trẻ sốt: Kiểm tra nhiệt độ và quan sát tình trạng toàn thân. Thuốc hạ sốt cần được sử dụng đúng loại và liều phù hợp với cân nặng theo hướng dẫn của bác sĩ hoặc nhân viên y tế.
• Không tự ý dùng kháng sinh: Chỉ sử dụng thuốc khi được bác sĩ chỉ định và tuân thủ đúng liệu trình.
• Bổ sung đủ nước: Cho trẻ bú hoặc uống nước phù hợp với độ tuổi để hạn chế mất nước và hỗ trợ làm loãng dịch tiết đường hô hấp.
• Cho trẻ nghỉ ngơi: Hạn chế các hoạt động gắng sức trong thời gian trẻ còn mệt hoặc sốt.
• Có thể dùng mật ong cho trẻ trên 1 tuổi: Một lượng mật ong phù hợp có thể giúp làm dịu cổ họng và giảm ho ở một số trẻ. Tuyệt đối không cho trẻ dưới 1 tuổi sử dụng mật ong.

Trong quá trình chăm sóc, cha mẹ cần tiếp tục quan sát nhịp thở, khả năng ăn bú, mức độ tỉnh táo và các dấu hiệu bất thường. Nếu tình trạng trẻ xấu đi, cần đưa trẻ đến cơ sở y tế để được đánh giá lại.

Khi bị nhiễm trùng hô hấp, trẻ có thể mệt và ăn uống kém hơn bình thường. Gia đình không nên ép trẻ ăn quá nhiều trong một bữa mà có thể điều chỉnh khẩu phần phù hợp với khả năng của trẻ.

Một số lưu ý gồm:

• Chia nhỏ bữa nếu trẻ ăn kém.
• Ưu tiên thức ăn mềm, dễ ăn và phù hợp với độ tuổi.
• Tiếp tục cho trẻ bú mẹ nếu trẻ còn bú.
• Đảm bảo trẻ được cung cấp đủ nước.
• Bổ sung rau xanh, trái cây và các nhóm thực phẩm phù hợp để duy trì chế độ dinh dưỡng cân đối.

Viêm phế quản phổi ở trẻ em có thể từ nhẹ đến nặng và cần được đánh giá dựa trên tình trạng cụ thể của từng trẻ. Cha mẹ nên chú ý các biểu hiện như thở nhanh, rút lõm lồng ngực, khó thở, bú kém hoặc mệt nhiều thay vì chỉ theo dõi ho và sốt. Việc đưa trẻ đi khám đúng thời điểm, tuân thủ điều trị và chăm sóc phù hợp có vai trò quan trọng trong quá trình hồi phục.