Vòng bụng bình thường có loại trừ nguy cơ rối loạn chuyển hóa?

Vóc dáng mảnh mai hay vòng eo thon gọn thường khiến nhiều người yên tâm rằng mình có sức khỏe chuyển hóa tốt. Không ít người cho rằng chỉ cần cân nặng nằm trong giới hạn bình thường thì nguy cơ mắc tiểu đường, rối loạn mỡ máu hay gan nhiễm mỡ cũng sẽ thấp.

Tuy nhiên, cân nặng bình thường không đồng nghĩa với việc hoàn toàn không có nguy cơ rối loạn chuyển hóa. Một số người có chỉ số BMI trong giới hạn bình thường nhưng vẫn có thể gặp tình trạng kháng insulin, rối loạn đường huyết hoặc tích tụ mỡ trong gan. Những bất thường này đôi khi diễn ra âm thầm và khó nhận biết chỉ qua ngoại hình.

Theo bác sĩ Nguyễn Thị Thái, thuộc Đội ngũ chuyên môn Long Châu: “Việc đánh giá sức khỏe chuyển hóa không nên chỉ dựa vào cân nặng hay số đo vòng eo. Thành phần cơ thể, sự phân bố mỡ, tiền sử gia đình và thói quen sinh hoạt cũng có thể ảnh hưởng đến nguy cơ mắc bệnh.”

Vậy vì sao người gầy vẫn có thể gặp các vấn đề chuyển hóa? Ngoài cân nặng và vòng eo, những chỉ số nào giúp đánh giá nguy cơ chính xác hơn? Cùng tìm hiểu để hiểu rõ hơn về sức khỏe bên trong cơ thể và biết khi nào nên chủ động kiểm tra.

Vòng bụng bình thường có loại trừ nguy cơ rối loạn chuyển hóa không?

Câu trả lời là không. Một số đo vòng bụng nằm trong ngưỡng bình thường không thể loại trừ hoàn toàn nguy cơ rối loạn chuyển hóa.

Mặc dù béo bụng (vòng eo gia tăng) có liên quan chặt chẽ đến việc tăng nguy cơ đái tháo đường típ 2 và hội chứng chuyển hóa, nhưng điều này không có nghĩa là người có vòng bụng nhỏ thì mặc nhiên an toàn. Các nghiên cứu ghi nhận mối liên hệ mật thiết giữa việc tăng số đo vòng bụng với nguy cơ mắc hội chứng chuyển hóa, thậm chí việc tăng chỉ 3 cm vòng eo cũng có thể làm tăng đáng kể rủi ro này ở một số đối tượng. Tuy nhiên, hội chứng chuyển hóa, được xác định khi có ít nhất 3 trong 5 yếu tố gồm vòng eo tăng, tăng huyết áp, tăng đường huyết, tăng triglyceride và giảm HDL-cholesterol, vẫn có thể xuất hiện ở những người không có biểu hiện béo phì trung tâm.

Vì sao người gầy vẫn có thể mắc rối loạn chuyển hóa?

Một trong những yếu tố giải thích là sự khác biệt về phân bố mỡ, đặc biệt giữa mỡ dưới da và mỡ nội tạng.

Mỡ dưới da (SCAT) là lớp mỡ nằm ngay dưới da, trong khi mỡ nội tạng (VAT) tích tụ sâu trong khoang bụng, bao quanh các cơ quan như gan và ruột. Mỡ nội tạng có đặc điểm sinh học khác biệt, dễ gây viêm và giải phóng các chất gây rối loạn chuyển hóa hơn mỡ dưới da. Một người có thể trông gầy vì lớp mỡ dưới da mỏng, nhưng mỡ nội tạng vẫn tích tụ nhiều, gây áp lực lên hệ chuyển hóa.

Ngoài ra, phân bố mỡ trong cơ thể không chỉ phụ thuộc vào cân nặng mà còn bị chi phối bởi các yếu tố căn nguyên rộng như di truyền, giới tính, độ tuổi và hormone. Chính vì vậy, một người có BMI bình thường nhưng vẫn có phân bố mỡ tập trung ở vùng trung tâm, dẫn đến các bất thường về chuyển hóa.

BMI và vòng bụng phản ánh nguy cơ chuyển hóa như thế nào?

Để hiểu rõ hơn về nguy cơ, cần nhìn vào những hạn chế của các công cụ đo lường phổ biến.

Những “điểm mù” của chỉ số BMI

Chỉ số khối cơ thể (BMI) là công cụ phổ biến nhờ tính đơn giản, nhưng nó có những điểm mù lớn trong việc đánh giá sức khỏe chuyển hóa. BMI chỉ tính toán dựa trên cân nặng và chiều cao, nên không thể phân biệt được thành phần cơ thể là cơ hay mỡ.

Điều này dẫn đến hai sai số phổ biến: Một vận động viên có nhiều cơ bắp có thể bị phân loại là thừa cân dù lượng mỡ thấp; ngược lại, một người gầy nhưng ít cơ và nhiều mỡ nội tạng có thể có BMI bình thường nhưng lại mang nguy cơ chuyển hóa cao. Nhiều nghiên cứu khẳng định BMI là chỉ số không phản ánh đầy đủ tình trạng dư thừa mỡ tạng và có những hạn chế trong việc dự báo chính xác kết cục tim mạch so với các phép đo thành phần cơ thể chi tiết hơn.

Để bổ sung cho BMI, tỷ lệ eo trên chiều cao (WHtR) có thể được sử dụng để đánh giá mỡ vùng bụng và hỗ trợ dự báo nguy cơ chuyển hóa, tim mạch. Trong một số trường hợp, BMI có thể không phản ánh chính xác tình trạng thừa cân, béo phì nếu không kết hợp với các chỉ số phân bố mỡ.

Những chỉ số nào giúp đánh giá nguy cơ rối loạn chuyển hóa?

Khi vóc dáng không còn là thước đo tin cậy, các bác sĩ sẽ dựa vào các xét nghiệm cận lâm sàng và chỉ số sinh hóa để đánh giá chính xác.

Dưới đây là bảng tổng hợp các chỉ số quan trọng dùng để tầm soát và đánh giá nguy cơ rối loạn chuyển hóa.

Những chỉ số nào cần theo dõi để đánh giá nguy cơ rối loạn chuyển hóa?

Theo bác sĩ Nguyễn Thị Thái: “Việc lựa chọn xét nghiệm nào tùy thuộc vào yếu tố nguy cơ của mỗi người. Người có vóc dáng gầy nhưng có tiền sử gia đình mắc bệnh chuyển hóa nên trao đổi với bác sĩ về việc kiểm tra huyết áp, đường huyết và lipid máu phù hợp với tuổi, bệnh sử và các yếu tố nguy cơ cá nhân.”

Ai nên kiểm tra sức khỏe chuyển hóa dù không thừa cân?

Không phải ai có BMI bình thường cũng cần tầm soát chuyên sâu, nhưng người trưởng thành từ 35 tuổi vẫn nên xét nghiệm sàng lọc tiền đái tháo đường, đái tháo đường; một số nhóm đối tượng sau nên đặc biệt lưu tâm:

• Những người thuộc nhóm “gầy nhưng không khỏe về chuyển hóa” (normal weight metabolically unhealthy): Có BMI bình thường nhưng lại xuất hiện các bất thường về huyết áp hoặc lipid máu.
• Người có tiền sử gia đình mắc đái tháo đường, tăng huyết áp hoặc rối loạn mỡ máu.
• Những người có lối sống ít vận động, chế độ ăn nhiều đường tinh luyện và chất béo bão hòa dù cân nặng vẫn ổn định.
• Người ghi nhận sự thay đổi bất thường về phân bố mỡ, ví dụ như vòng bụng tăng dần dù cân nặng không thay đổi nhiều.
• Người có tiền sử đái tháo đường thai kỳ hoặc mắc hội chứng buồng trứng đa nang (PCOS).

Cách giảm nguy cơ rối loạn chuyển hóa ở người gầy

Để bảo vệ hệ chuyển hóa, chìa khóa không nằm ở việc giảm cân mà là cải thiện chất lượng thành phần cơ thể và lối sống. Việc tăng cường hoạt động thể chất giúp giảm mỡ nội tạng và tăng khối lượng cơ, từ đó cải thiện độ nhạy insulin. Bên cạnh đó, một chế độ ăn cân bằng, hạn chế thực phẩm chế biến sẵn sẽ giúp ổn định đường huyết và mỡ máu.

Tình huống mở đầu mang tính minh họa, không đại diện cho một cá nhân cụ thể.