Sỏi gan: Dấu hiệu, nguyên nhân, phương pháp chẩn đoán, điều trị và phòng ngừa

“Sỏi gan” là cách gọi thường được sử dụng trong cộng đồng để chỉ tình trạng sỏi hình thành hoặc hiện diện trong các đường mật nằm bên trong gan. Trong thuật ngữ y khoa, bệnh thường được gọi là sỏi đường mật trong gan, thuộc nhóm bệnh lý sỏi đường mật. Vì vậy, sỏi gan không nên được hiểu là những viên sỏi hình thành trực tiếp trong nhu mô hay tế bào gan.

Hệ thống đường mật có nhiệm vụ dẫn mật do gan sản xuất xuống tá tràng để tham gia quá trình tiêu hóa, đặc biệt là tiêu hóa chất béo. Khi các thành phần của dịch mật kết tụ và tạo thành sỏi trong các nhánh đường mật nằm phía trên chỗ hợp lưu của ống gan phải và ống gan trái, người bệnh được xem là có sỏi đường mật trong gan.

Sỏi trong gan có thể xuất hiện đơn độc hoặc nhiều viên, khu trú ở một vùng của gan hoặc phân bố ở nhiều nhánh đường mật. Một số trường hợp có thể đồng thời có sỏi ở túi mật hoặc đường mật ngoài gan. Bệnh đáng lưu ý vì sỏi có khả năng gây cản trở lưu thông mật, tạo điều kiện cho nhiễm trùng đường mật và, nếu tình trạng tắc nghẽn hoặc viêm tái diễn kéo dài, có thể dẫn đến những tổn thương đường mật và gan phức tạp hơn.

Những dấu hiệu và triệu chứng của sỏi gan

Sỏi gan có thể tồn tại trong một thời gian mà không gây triệu chứng rõ ràng, đặc biệt khi sỏi chưa làm cản trở đáng kể dòng chảy của dịch mật. Khi sỏi gây tắc nghẽn đường mật hoặc dẫn đến viêm, nhiễm trùng đường mật, người bệnh có thể xuất hiện một hoặc nhiều dấu hiệu và triệu chứng sau:

• Đau vùng hạ sườn phải: Đây là một trong những triệu chứng thường gặp. Người bệnh có thể cảm thấy đau hoặc tức ở vùng bụng phía trên bên phải. Mức độ đau thay đổi tùy tình trạng tắc nghẽn đường mật; cơn đau có thể xuất hiện từng đợt hoặc trở nên rõ rệt hơn khi xảy ra viêm đường mật.
• Sốt và rét run: Khi sỏi gây ứ mật và kèm theo nhiễm trùng đường mật, người bệnh có thể sốt, đôi khi sốt cao kèm rét run. Đây là biểu hiện cần được chú ý vì có thể liên quan đến viêm đường mật cấp.
• Vàng da, vàng mắt: Sỏi cản trở dòng chảy của mật có thể khiến bilirubin tích tụ trong máu, từ đó làm da và củng mạc mắt chuyển màu vàng. Mức độ vàng da có thể khác nhau tùy vị trí và mức độ tắc nghẽn đường mật.
• Nước tiểu sẫm màu: Tình trạng tắc mật làm thay đổi quá trình bài tiết bilirubin và có thể khiến nước tiểu trở nên sẫm màu hơn bình thường. Biểu hiện này có thể xuất hiện cùng với vàng da, vàng mắt.
• Phân nhạt màu: Khi lượng mật xuống ruột bị giảm đáng kể do tắc nghẽn đường mật, phân có thể trở nên nhạt màu hơn bình thường. Dấu hiệu này thường đáng chú ý hơn khi tình trạng tắc mật tương đối rõ.
• Buồn nôn hoặc nôn: Một số người bệnh có thể cảm thấy buồn nôn hoặc nôn, đặc biệt trong những đợt đau đường mật hoặc khi có tình trạng viêm, nhiễm trùng đi kèm. Đây là triệu chứng không đặc hiệu và cũng có thể gặp trong nhiều bệnh lý tiêu hóa khác.
• Mệt mỏi, chán ăn: Các đợt viêm đường mật kéo dài hoặc tái diễn có thể khiến người bệnh cảm thấy mệt mỏi, ăn uống kém và suy giảm thể trạng. Những biểu hiện này thường không đặc hiệu nên cần được đánh giá cùng các triệu chứng và xét nghiệm khác.

Biến chứng có thể gặp khi mắc bệnh sỏi gan

Sỏi gan nếu gây tắc nghẽn đường mật kéo dài hoặc tái diễn có thể dẫn đến nhiều biến chứng. Mức độ nghiêm trọng tùy thuộc vào vị trí sỏi, mức độ tắc mật, tình trạng nhiễm trùng và thời gian mắc bệnh. Một số biến chứng có thể gặp gồm:

• Viêm đường mật do tình trạng ứ đọng dịch mật tạo điều kiện cho nhiễm khuẩn đường mật, có thể gây đau bụng, sốt, rét run và vàng da.
• Tắc nghẽn đường mật xảy ra khi sỏi cản trở dòng chảy của dịch mật, từ đó gây ứ mật và ảnh hưởng đến chức năng của hệ thống gan mật.
• Áp xe gan có thể hình thành khi nhiễm trùng đường mật lan vào nhu mô gan và tạo thành ổ mủ.
• Nhiễm trùng huyết có thể xảy ra khi tình trạng nhiễm trùng đường mật nghiêm trọng lan vào máu. Đây là biến chứng nặng và cần được điều trị khẩn cấp.
• Teo nhu mô gan có thể xuất hiện ở vùng gan bị ảnh hưởng bởi tình trạng tắc nghẽn và viêm đường mật kéo dài.
• Xơ hóa và suy giảm chức năng gan có thể phát triển khi tình trạng ứ mật, viêm và tổn thương đường mật diễn ra trong thời gian dài hoặc tái phát nhiều lần.
• Ung thư đường mật là một biến chứng lâu dài đáng lưu ý. Sỏi đường mật trong gan và tình trạng viêm đường mật mạn tính có liên quan đến nguy cơ ung thư đường mật trong gan cao hơn.

Khi nào cần gặp bác sĩ?

Người bệnh nên đi khám khi xuất hiện các triệu chứng bất thường nghi ngờ liên quan đến sỏi gan, đặc biệt trong những trường hợp sau:

• Đau vùng bụng trên bên phải kéo dài, tái diễn nhiều lần hoặc đau ngày càng tăng.
• Sốt hoặc rét run, nhất là khi xuất hiện cùng với đau bụng.
• Vàng da hoặc vàng mắt xuất hiện rõ hoặc tăng dần.
• Nước tiểu sẫm màu hoặc phân nhạt màu bất thường, đặc biệt khi đi kèm vàng da.
• Buồn nôn, nôn nhiều hoặc ăn uống kém kéo dài.
• Sốt, đau vùng hạ sườn phải và vàng da xuất hiện cùng lúc, vì đây có thể là biểu hiện của viêm đường mật cấp và cần được đánh giá y tế sớm.
• Lơ mơ, lú lẫn, tụt huyết áp hoặc mệt lả kèm các biểu hiện nhiễm trùng, đau bụng hay vàng da cần được cấp cứu ngay vì có thể liên quan đến nhiễm trùng đường mật nặng hoặc nhiễm trùng huyết.

Ngoài ra, người đã được chẩn đoán sỏi đường mật trong gan nên tái khám theo lịch hẹn của bác sĩ, kể cả khi triệu chứng đã giảm, để theo dõi tình trạng sỏi và phát hiện sớm các biến chứng.

Cơ chế hình thành sỏi trong gan khá phức tạp và đến nay vẫn chưa được làm rõ hoàn toàn. Bệnh thường liên quan đến sự phối hợp của nhiều cơ chế, trong đó nổi bật là ứ mật, nhiễm trùng đường mật, bất thường cấu trúc đường mật và rối loạn chuyển hóa mật. Các nguyên nhân chính có thể được giải thích như sau:

• Ứ mật: Khi dòng chảy của dịch mật bị chậm hoặc cản trở, các thành phần trong mật có nhiều thời gian lắng đọng và kết tụ, từ đó tạo điều kiện hình thành sỏi. Ứ mật cũng có thể làm tăng áp lực trong đường mật, gây tổn thương và viêm thành đường mật, đồng thời thúc đẩy nhiễm trùng lan ngược dòng. Khi bùn mật hoặc sỏi bắt đầu xuất hiện, tình trạng tắc nghẽn có thể tiếp tục nặng hơn và tạo thành một vòng luẩn quẩn.
• Nhiễm trùng đường mật: Vi khuẩn trong đường mật có thể tạo ra các enzyme làm thay đổi thành phần của dịch mật, đặc biệt thúc đẩy sự kết tủa bilirubin với canxi để hình thành sỏi sắc tố. Nhiễm trùng kéo dài còn có thể làm tổn thương niêm mạc đường mật, tăng tiết chất nhầy, làm nặng thêm tình trạng ứ mật và hẹp đường mật, từ đó tiếp tục thúc đẩy sự hình thành và tái phát của sỏi.
• Nhiễm ký sinh trùng đường mật: Một số ký sinh trùng như giun đũa hoặc sán lá gan có thể xâm nhập và gây tổn thương đường mật. Xác hoặc trứng của ký sinh trùng có thể trở thành nhân để các thành phần trong mật bám vào và tạo sỏi. Đồng thời, ký sinh trùng cũng có thể gây viêm, tắc nghẽn và ứ mật, qua đó làm tăng khả năng hình thành sỏi trong gan. Tuy nhiên, nhiễm ký sinh trùng không được xem là nguyên nhân duy nhất hoặc chủ yếu trong mọi trường hợp.
• Bất thường cấu trúc hoặc hẹp đường mật: Những bất thường bẩm sinh hoặc mắc phải của hệ thống đường mật có thể làm cho mật thoát xuống không thuận lợi. Các vị trí hẹp, biến dạng hoặc giãn đường mật khiến dòng mật lưu thông kém, dễ hình thành vùng ứ đọng và tạo điều kiện cho các tinh thể kết tụ thành sỏi. Hẹp đường mật cũng có thể xuất hiện sau viêm hoặc sau các can thiệp phẫu thuật, từ đó làm tăng nguy cơ sỏi tồn lưu hoặc tái phát.
• Rối loạn chuyển hóa và thành phần dịch mật: Sự mất cân bằng giữa cholesterol, acid mật và phospholipid có thể làm thay đổi khả năng hòa tan các thành phần trong mật. Khi cholesterol trở nên quá bão hòa hoặc lượng acid mật và phospholipid không đủ để duy trì trạng thái hòa tan, cholesterol có thể kết tinh và hình thành sỏi. Một số rối loạn liên quan đến các protein vận chuyển mật như ABCB4 hoặc ABCB11 cũng được ghi nhận có liên quan đến sự hình thành sỏi trong gan.

Nhìn chung, sỏi gan thường không hình thành do một nguyên nhân đơn lẻ mà là kết quả của nhiều cơ chế tác động qua lại. Trong đó, ứ mật, nhiễm trùng và bất thường đường mật có thể thúc đẩy lẫn nhau, tạo thành vòng xoắn khiến sỏi hình thành, phát triển và dễ tái phát.