Cỏ mần trầu có tác dụng gì đối với sức khỏe? Những lưu ý khi sử dụng cỏ mần trầu

Cỏ mần trầu là một loại thảo dược quen thuộc trong dân gian, thường mọc hoang ở nhiều vùng nông thôn Việt Nam. Từ lâu, cây này đã được sử dụng trong các bài thuốc truyền thống nhờ đặc tính mát và dễ tìm. Nhiều người quan tâm đến giá trị sức khỏe của loại cỏ nhỏ bé nhưng giàu tiềm năng này.

Đặc điểm cây cỏ mần trầu

Cỏ mần trầu còn có nhiều tên gọi khác như Thanh tâm thảo, Ngưu cân thảo, Cỏ chì tía hay Cỏ vườn trầu. Tên khoa học của cây là Eleusine indica (L.) Gaertn, thuộc họ Lúa (Poaceae). Đây là loài cỏ thân thảo sống một năm với hình dáng nhỏ gọn và sức sống khá bền.

Cây thường mọc thành từng bụi dày, thân bò sát mặt đất rồi vươn lên và phân nhiều nhánh. Chiều cao trung bình dao động khoảng 30 - 50 cm. Thân mảnh nhưng dai, có khả năng chịu giẫm đạp tốt.

Lá có dạng dài và hẹp, đầu nhọn, mọc so le. Phiến lá mềm, bề mặt khá nhẵn, trong khi bẹ lá mỏng và có lông mịn. Các lá thường xếp thành hai hàng đối nhau dọc theo thân.

Hoa mọc tụ thành cụm ở đầu cành, thường gồm 5 - 7 bông xòe như hình chân chim, đôi khi có thêm vài bông mọc thấp hơn. Quả nhỏ, dài khoảng 3 - 4 mm, thuôn dài và hơi có cạnh. Thời điểm cây ra hoa và kết quả chủ yếu từ khoảng tháng 5 đến tháng 7.

Cần phân biệt cỏ mần trầu với cỏ chân vịt (Dactyloctenium aegyptium), vì hai loài khá giống nhau và đều thuộc họ Lúa. Tuy nhiên, cỏ chân vịt thường thấp hơn và cụm hoa không tách rời rõ như cỏ mần trầu.

Loài cây này ưa sáng, thích môi trường ẩm nhưng vẫn chịu được bóng râm nhẹ. Ở Việt Nam, cây phân bố rộng rãi từ đồng bằng đến trung du và cả vùng núi. Hạt nảy mầm mạnh vào cuối xuân, sau khi ra hoa kết quả, cây thường tàn trong mùa hè, riêng ở vùng núi ẩm mát thì có thể mọc gần như quanh năm.

Phần thân và lá trên mặt đất của cỏ mần trầu được ghi nhận có chứa các hợp chất như beta-palmitoyl và sitosterol. Đặc biệt, cành và lá là bộ phận giàu flavonoid - nhóm chất chống oxy hóa có giá trị sinh học đáng chú ý.

Cỏ mần trầu có tác dụng gì cho sức khỏe con người?

Cỏ mần trầu được biết đến trong dân gian như một thảo dược quen thuộc, thường được sử dụng để hỗ trợ cải thiện một số vấn đề sức khỏe thường gặp. Dù vậy, các công dụng chủ yếu mang tính hỗ trợ và chưa thể thay thế thuốc điều trị. Khi sử dụng, cần chú ý liều lượng, cách dùng phù hợp và thận trọng với phụ nữ mang thai, người có bệnh mạn tính hoặc đang dùng thuốc điều trị để tránh tương tác không mong muốn. Cỏ mần trầu hỗ trợ một số tác dụng như:

Hỗ trợ hạ huyết áp

Các dịch chiết từ cỏ mần trầu bằng ethanol, methanol và chloroform có tiềm năng hỗ trợ hạ huyết áp. Trong đó, dịch chiết ethanol thường cho thấy hiệu quả rõ hơn so với hai loại còn lại trong điều kiện nghiên cứu. Vì vậy, dược liệu này đôi khi được dùng trong các bài thuốc dân gian nhằm hỗ trợ người có huyết áp cao, đồng thời góp phần duy trì sự đàn hồi của thành mạch và giảm cảm giác khó chịu. Tuy nhiên, việc sử dụng chỉ nên mang tính bổ trợ và không thay thế thuốc điều trị theo chỉ định y tế.

Hỗ trợ kháng khuẩn, kháng virus

Một số công trình nghiên cứu đã đánh giá khả năng ức chế vi sinh vật của các loại dịch chiết từ cỏ mần trầu trên cả nhóm vi khuẩn Gram dương và Gram âm. Kết quả cho thấy dịch chiết bằng hexan có hoạt tính nổi bật hơn, đặc biệt trên chủng MRSA (tụ cầu vàng kháng methicillin). Ngược lại, dịch chiết DCM chỉ thể hiện tác dụng yếu với Pseudomonas aeruginosa (trực khuẩn mủ xanh).

Dịch chiết methanol hầu như không cho thấy hiệu quả rõ rệt trên các chủng được thử nghiệm như MRSA, Bacillus subtilis, Pseudomonas aeruginosa hay Salmonella choleraesuis. Trong khi đó, dịch chiết etyl axetat lại thể hiện phổ kháng khuẩn rộng hơn, tác động lên nhiều chủng vi khuẩn khác nhau trong phòng thí nghiệm. Tuy vậy, Bacillus subtilis được ghi nhận có mức độ đề kháng với hầu hết các loại dịch chiết từ cỏ mần trầu.

Hỗ trợ chức năng thận

Một nghiên cứu thực nghiệm năm 2019 trên mô hình chuột dùng L-NAME trong 60 ngày ghi nhận dịch chiết cỏ mần trầu có tiềm năng bảo vệ thận. Ở liều 200 mg/kg, các chỉ số như creatinin, ure cùng nồng độ ion Na⁺ và K⁺ được kiểm soát tốt hơn so với nhóm không dùng. Nhờ vậy, mức độ tổn thương thận do tác nhân gây độc trong thí nghiệm có xu hướng giảm rõ. Tuy nhiên, đây mới là dữ liệu trên động vật và chưa thể thay thế điều trị y khoa ở người.

Hỗ trợ điều hòa rối loạn lipid máu

Việc sử dụng cỏ mần trầu trong dân gian cũng được cho là góp phần điều hòa mỡ máu. Một số ghi nhận cho thấy dược liệu này có thể hỗ trợ giảm cholesterol toàn phần, hạ LDL và tăng HDL ở mức độ nhất định. Đồng thời, nó còn được nhắc đến với vai trò hỗ trợ hạn chế tích tụ mỡ tại gan. Dù vậy, các tác dụng này chỉ nên xem là bổ trợ và cần kết hợp chế độ ăn uống, vận động cũng như điều trị theo hướng dẫn chuyên môn.

Hỗ trợ bảo vệ tế bào gan

Một số nghiên cứu thực nghiệm cho thấy chiết xuất cỏ mần trầu có khả năng hỗ trợ kiểm soát sự tăng của men gan như AST và ALT. Nhờ vậy, mức độ tổn thương và biến đổi bất thường ở tế bào gan trong điều kiện thí nghiệm có xu hướng giảm. Tác dụng này được cho là liên quan đến hoạt tính chống oxy hóa, đặc biệt từ các hợp chất phenolic giúp trung hòa gốc tự do. Tuy nhiên, vai trò này vẫn mang tính hỗ trợ và chưa thể thay thế các phương pháp điều trị bệnh gan theo y học hiện đại.

Những lưu ý khi sử dụng cỏ mần trầu

Cỏ mần trầu là cây mọc hoang nên thường bám nhiều đất cát và tạp chất, vì vậy cần rửa sạch và sơ chế kỹ trước khi dùng. Nên ưu tiên dược liệu có nguồn gốc rõ ràng, tránh loại có thể nhiễm thuốc trừ cỏ hoặc hóa chất từ môi trường.

Trước khi sử dụng với mục đích hỗ trợ điều trị, người dùng nên trao đổi với bác sĩ hoặc thầy thuốc y học cổ truyền, nhất là người có bệnh mạn tính, đang dùng thuốc tây, phụ nữ mang thai hoặc cho con bú. Trẻ nhỏ và người có cơ địa dễ dị ứng cũng cần thận trọng khi dùng thảo dược này.

Không nên sử dụng cỏ mần trầu kéo dài liên tục hoặc tự ý tăng liều với mong muốn đạt hiệu quả nhanh. Trong quá trình dùng, nếu xuất hiện biểu hiện bất thường như mệt mỏi, rối loạn tiêu hóa hoặc phản ứng dị ứng, cần ngừng sử dụng và đi kiểm tra y tế kịp thời.

Khi sử dụng, cần lưu ý cỏ mần trầu là thảo dược tự nhiên nhưng không phải ai dùng cũng phù hợp. Người có bệnh mạn tính, phụ nữ mang thai hoặc đang dùng thuốc điều trị nên hỏi ý kiến nhân viên y tế trước khi dùng để tránh tương tác không mong muốn. Ngoài ra, không nên lạm dụng trong thời gian dài, và nếu xuất hiện dấu hiệu bất thường thì nên ngừng sử dụng và đi kiểm tra sức khỏe.

Cỏ mần trầu là một thảo dược quen thuộc trong dân gian, được sử dụng với nhiều mục đích hỗ trợ sức khỏe như thanh nhiệt, lợi tiểu và góp phần bảo vệ cơ thể trước tác động oxy hóa. Dù có tiềm năng nhất định, việc dùng dược liệu này vẫn cần đúng cách và có sự tư vấn chuyên môn để đảm bảo an toàn. Hiểu rõ cỏ mần trầu có tác dụng gì sẽ giúp mỗi người lựa chọn cách sử dụng phù hợp và khoa học hơn trong chăm sóc sức khỏe hằng ngày.