Quả dâu tằm có tác dụng gì? Những lưu ý khi sử dụng dâu tằm

Dâu tằm là loại cây quen thuộc trong đời sống người Việt, gắn liền với nghề nuôi tằm và nhiều bài thuốc dân gian. Không chỉ quả, mà lá, vỏ rễ và cành cây cũng được sử dụng trong y học cổ truyền. Giá trị của cây dâu tằm vì thế ngày càng được nhiều người quan tâm trong chăm sóc sức khỏe tự nhiên.

Dâu tằm là gì?

Dâu tằm còn được biết đến với những tên gọi khác như tang thầm hay mạy môn. Tên khoa học thường gặp là Morus alba L. hoặc Morus acidosa, thuộc họ Dâu tằm (Moraceae). Đây là loài cây vừa có giá trị nông nghiệp vừa được sử dụng làm dược liệu từ lâu đời.

Cây thuộc dạng thân gỗ nhỏ, cao trung bình khoảng 2 - 4 mét. Thân và cành non mềm, có lớp lông mịn bao phủ, vỏ thân có những điểm sần nhạt màu. Lá mọc so le, phiến lá hình bầu dục, mép có răng cưa rõ.

Hoa dâu tằm là hoa đơn tính, mọc thành từng cụm riêng biệt. Cụm hoa đực thường dài khoảng 1,5 - 2 cm, trong khi cụm hoa cái có cấu tạo với bầu một ô chứa một noãn. Quả thuộc dạng quả phức, mọng nước, khi còn non có màu xanh nhạt, lúc chín chuyển dần sang đỏ tím hoặc đen, vị ngọt dịu xen chút chua nhẹ.

Loài cây này sinh trưởng tốt ở nhiều vùng khí hậu khác nhau tại Việt Nam như khu vực trung du, đồng bằng và cả vùng cao. Quả thường được thu hoạch vào khoảng cuối xuân, trong khi lá có thể hái gần như quanh năm.

Nhiều bộ phận của cây được dùng làm dược liệu với tên gọi khác nhau trong y học cổ truyền như vỏ rễ gọi là tang bạch bì, cành non là tang chi, lá là tang diệp, quả là tang thầm, cây ký sinh trên dâu gọi là tang ký sinh, còn tổ bọ ngựa trên cây dâu được gọi là tang phiêu tiêu.

Sau khi thu hái, lá, cành và rễ thường được rửa sạch rồi phơi hoặc sấy khô để bảo quản. Quả chín có thể dùng tươi, ngâm rượu hoặc ngâm đường làm thực phẩm. Đặc biệt, lá dâu tươi còn là nguồn thức ăn chính cho tằm trong nghề sản xuất tơ lụa.

Dâu tằm có tác dụng gì?

Dâu tằm được sử dụng trong dân gian với nhiều mục đích chăm sóc sức khỏe, cụ thể như:

Hỗ trợ ngăn ngừa lão hóa

Quả dâu tằm chứa nhiều hợp chất chống oxy hóa như vitamin A, C, E cùng các sắc tố thực vật nhóm carotenoid gồm zeaxanthin, alpha-carotene và lutein. Những chất này góp phần trung hòa gốc tự do, từ đó hỗ trợ duy trì làn da khỏe mạnh và mái tóc chắc hơn.

Dâu tằm còn có resveratrol - một hoạt chất thực vật được biết đến với khả năng hỗ trợ bảo vệ tế bào da trước tác động của tia cực tím. Nhờ vậy, loại quả này thường được nhắc đến với vai trò hỗ trợ làm chậm quá trình lão hóa da khi kết hợp cùng chế độ chăm sóc phù hợp.

Hỗ trợ sức khỏe xương khớp

Dâu tằm cung cấp một số vi chất quan trọng như sắt, canxi và vitamin K - những thành phần cần thiết cho quá trình duy trì cấu trúc xương. Các dưỡng chất này góp phần hỗ trợ xương chắc khỏe và tham gia vào cơ chế đông máu bình thường của cơ thể. Nhờ đó, việc bổ sung dâu tằm trong chế độ ăn có thể hỗ trợ giảm nguy cơ suy giảm mật độ xương khi kết hợp cùng dinh dưỡng và vận động hợp lý.

Hỗ trợ hệ tiêu hóa

Hàm lượng chất xơ trong dâu tằm giúp thúc đẩy nhu động ruột hoạt động đều đặn hơn. Điều này có thể hỗ trợ cải thiện tình trạng đầy hơi, khó tiêu hoặc táo bón ở mức độ nhẹ. Bên cạnh đó, vitamin C có trong quả còn góp phần chống oxy hóa, hỗ trợ tăng cường đề kháng và tham gia vào nhiều quá trình chuyển hóa của cơ thể, trong đó có tiêu hóa.

Hỗ trợ tăng cường hệ miễn dịch

Dâu tằm chứa nhiều flavonoid cùng vitamin C, đây là những hợp chất có vai trò chống oxy hóa và hỗ trợ cơ thể tăng sức đề kháng tự nhiên. Nhờ đó, cơ thể có thể thích nghi tốt hơn trước các yếu tố bất lợi từ môi trường.

Một số thành phần hoạt tính sinh học trong dâu tằm cũng được cho là có khả năng hỗ trợ điều hòa hoạt động của tế bào miễn dịch, trong đó có đại thực bào - nhóm bạch cầu tham gia nhận diện và loại bỏ tác nhân lạ. Tuy vậy, các tác dụng này mang tính hỗ trợ, và việc duy trì miễn dịch khỏe mạnh vẫn cần kết hợp dinh dưỡng đầy đủ, ngủ nghỉ hợp lý và tiêm phòng theo khuyến cáo.

Hỗ trợ kiểm soát đường huyết

Lá dâu tằm có chứa hợp chất 1-deoxynojirimycin (DNJ), một hoạt chất được biết đến với khả năng làm chậm quá trình phân giải và hấp thu carbohydrate tại ruột. Nhờ cơ chế này, DNJ có thể hỗ trợ hạn chế tăng đường huyết sau ăn. Một số dữ liệu cũng cho thấy hoạt chất này góp phần cải thiện độ nhạy insulin - hormone giữ vai trò điều hòa lượng đường trong máu. Tuy nhiên, đây chỉ là biện pháp hỗ trợ và không thay thế thuốc điều trị hay chế độ ăn dành cho người bệnh tiểu đường.

Hỗ trợ giảm cholesterol

Cholesterol là một dạng chất béo cần thiết cho cơ thể, nhưng khi tăng cao kéo dài có thể làm gia tăng nguy cơ bệnh tim mạch. Việc bổ sung dâu tằm vào chế độ ăn được cho là có thể hỗ trợ giảm mức cholesterol LDL ở mức độ nhất định, từ đó góp phần bảo vệ sức khỏe tim mạch.

Các thành phần như chất xơ, polyphenol, flavonoid và các chất chống oxy hóa trong dâu tằm có vai trò hỗ trợ cải thiện chuyển hóa lipid và duy trì lưu thông máu ổn định. Nhờ vậy, loại quả này thường được nhắc đến như một thực phẩm hỗ trợ giảm nguy cơ xơ vữa động mạch và các biến cố tim mạch khi kết hợp với lối sống lành mạnh.

Hỗ trợ phòng ngừa cảm cúm thông thường

Dâu tằm trắng từ lâu đã xuất hiện trong các bài thuốc dân gian với mục đích hỗ trợ cơ thể khi thời tiết thay đổi. Nhờ chứa vitamin C và các flavonoid có đặc tính chống oxy hóa, loại quả này góp phần tăng cường sức đề kháng tự nhiên. Một số hoạt chất thực vật trong dâu tằm cũng được cho là có khả năng hỗ trợ cơ thể chống lại tác nhân gây bệnh đường hô hấp ở mức độ nhẹ. Tuy nhiên, dâu tằm chỉ nên xem là thực phẩm hỗ trợ, không thay thế thuốc điều trị cúm hay các bệnh nhiễm trùng.

Hỗ trợ sức khỏe đôi mắt

Dâu tằm chứa nhiều hợp chất chống oxy hóa giúp bảo vệ tế bào khỏi tác động của gốc tự do, trong đó có các tế bào tại mắt. Việc hạn chế stress oxy hóa có thể góp phần hỗ trợ làm chậm quá trình tổn thương võng mạc do tuổi tác.

Trong thành phần của dâu tằm còn có zeaxanthin và các carotenoid - nhóm sắc tố thực vật có vai trò quan trọng với thị lực. Những chất này hỗ trợ bảo vệ điểm vàng, đồng thời góp phần giảm nguy cơ thoái hóa điểm vàng và đục thủy tinh thể khi được bổ sung trong chế độ ăn cân đối.

Giải khát, hỗ trợ giảm táo bón

Dâu tằm có vị ngọt dịu, hơi chua nên thường được dùng làm nước uống giúp giải khát và làm mát cơ thể trong những ngày nóng. Trong dân gian, loại nước này còn được sử dụng với mục đích hỗ trợ cải thiện cảm giác nóng trong hoặc nổi mụn do nhiệt.

Bên cạnh đó, dâu tằm chứa chất xơ cùng vitamin C, những thành phần có vai trò hỗ trợ hoạt động tiêu hóa. Nhờ vậy, việc sử dụng ở mức độ phù hợp có thể góp phần làm mềm phân và hỗ trợ cải thiện tình trạng táo bón nhẹ.

Hỗ trợ sức khỏe tim mạch

Dâu tằm có chứa resveratrol - một hợp chất chống oxy hóa thực vật được quan tâm trong lĩnh vực tim mạch. Hoạt chất này được cho là có vai trò hỗ trợ quá trình sản sinh oxit nitric, từ đó góp phần giúp mạch máu thư giãn và lưu thông máu thuận lợi hơn. Nhờ cơ chế này, dâu tằm có thể hỗ trợ duy trì huyết áp ổn định khi kết hợp với lối sống lành mạnh.

Oxit nitric là phân tử quan trọng giúp điều hòa trương lực thành mạch và hỗ trợ tuần hoàn máu hiệu quả. Khi hệ mạch hoạt động tốt, nguy cơ hình thành cục máu đông và các biến cố tim mạch có thể được giảm ở mức độ nhất định. Bên cạnh đó, dâu tằm cũng được ghi nhận có tiềm năng hỗ trợ điều hòa cholesterol máu, từ đó góp phần bảo vệ tim và mạch máu. Tuy nhiên, đây chỉ là vai trò hỗ trợ và không thay thế thuốc điều trị bệnh tim mạch.

Hỗ trợ kiểm soát cân nặng

Dâu tằm chứa lượng chất xơ đáng kể, giúp tạo cảm giác no lâu và hỗ trợ hệ tiêu hóa hoạt động đều đặn hơn. Khi được đưa vào chế độ ăn cân đối, loại quả này có thể góp phần hỗ trợ kiểm soát năng lượng nạp vào, từ đó hỗ trợ duy trì cân nặng hợp lý. Tuy nhiên, việc giảm cân hiệu quả vẫn phụ thuộc vào tổng thể chế độ ăn uống và vận động, không nên kỳ vọng vào một thực phẩm riêng lẻ.

Hỗ trợ giảm viêm

Trong dâu tằm có nhiều hợp chất chống oxy hóa, đặc biệt là flavonoid, được ghi nhận có tiềm năng hỗ trợ điều hòa phản ứng viêm trong cơ thể. Một số nghiên cứu trong phòng thí nghiệm cho thấy chiết xuất lá dâu tằm có thể góp phần làm giảm các dấu hiệu viêm và hạn chế tổn thương tế bào do stress oxy hóa. Dù vậy, các kết quả này chủ yếu ở mức nghiên cứu bước đầu và dâu tằm chỉ nên được xem là yếu tố hỗ trợ trong chế độ dinh dưỡng lành mạnh.

Cách sử dụng quả dâu tằm

Quả dâu tằm có thể dùng tươi sau khi rửa sạch, đây là cách đơn giản giúp bổ sung vitamin và chất chống oxy hóa tự nhiên. Ngoài ra, dâu tằm thường được ép lấy nước uống giải khát, có thể thêm một ít đường hoặc mật ong tùy khẩu vị.

Một cách phổ biến khác là ngâm dâu tằm với đường để làm siro, dùng pha nước uống hoặc làm topping cho món tráng miệng. Dâu tằm cũng có thể đem ngâm rượu theo kinh nghiệm dân gian, tuy nhiên chỉ nên dùng với lượng nhỏ.

Trong ẩm thực, quả dâu còn được dùng làm mứt, sinh tố hoặc kết hợp với sữa chua. Khi sử dụng, nên chọn quả chín tự nhiên, không dập nát và tránh dùng quá nhiều trong thời gian ngắn để hạn chế ảnh hưởng đến tiêu hóa.

Tác hại khi lạm dụng dâu tằm

Mặc dù dâu tằm là thực phẩm giàu dinh dưỡng, việc dùng quá nhiều trong thời gian dài vẫn có thể gây ra một số ảnh hưởng không mong muốn.

Sử dụng lượng lớn nước dâu tằm có thể làm tăng gánh nặng cho thận, đặc biệt ở người có chức năng thận suy giảm, do cơ thể phải xử lý nhiều khoáng chất hơn bình thường. Ngoài ra, dâu tằm có khả năng hỗ trợ hạ đường huyết, vì vậy dùng quá mức có thể làm đường huyết giảm thấp, nhất là ở người đang điều trị đái tháo đường bằng thuốc hoặc insulin.

Một số hoạt chất trong dâu tằm cũng có thể ảnh hưởng đến quá trình tiêu hóa tinh bột nếu sử dụng quá thường xuyên, từ đó gây cảm giác đầy bụng hoặc khó tiêu. Bên cạnh đó, do chứa nhiều chất xơ và các hợp chất sinh học, ăn hoặc uống quá nhiều dâu tằm có thể dẫn đến rối loạn tiêu hóa như đau bụng hoặc tiêu chảy ở người nhạy cảm.

Lưu ý khi sử dụng dâu tằm

Dâu tằm tuy bổ dưỡng nhưng cần chọn nguyên liệu an toàn. Không nên dùng quả bị dập nát, mốc hỏng hoặc nghi ngờ có tồn dư thuốc bảo vệ thực vật vì có thể gây kích ứng hoặc ngộ độc nhẹ. Nên ưu tiên quả chín tự nhiên, màu sẫm, còn nguyên vẹn, lá dùng làm dược liệu cần tươi, không úa vàng.

Nước ép hoặc siro dâu tằm không nên đựng trong dụng cụ kim loại như sắt, nhôm, đồng vì các hợp chất trong quả có thể phản ứng với kim loại, làm biến đổi chất lượng. Tốt hơn nên bảo quản bằng chai, lọ thủy tinh hoặc đồ sứ.

Một số đối tượng cần thận trọng khi dùng dâu tằm như người dễ dị ứng, người đang rối loạn tiêu hóa kéo dài, tiêu chảy, hoặc cơ thể suy nhược nặng. Phụ nữ đang cho con bú và người có bệnh lý mạn tính cũng nên hỏi ý kiến nhân viên y tế trước khi dùng với mục đích hỗ trợ sức khỏe.

Ngoài ra, không nên sử dụng quá nhiều trong thời gian dài. Nếu xuất hiện biểu hiện bất thường như đau bụng, tiêu chảy hoặc dị ứng, nên ngừng dùng và theo dõi sức khỏe.

Dâu tằm không chỉ là một loại trái cây thơm ngon mà còn mang lại nhiều lợi ích cho sức khỏe nếu dùng đúng cách và đúng đối tượng. Việc hiểu rõ đặc điểm dinh dưỡng, cách sử dụng và các trường hợp cần thận trọng sẽ giúp phát huy giá trị của loại quả này một cách an toàn. Khi còn băn khoăn dâu tằm có tác dụng gì, bạn nên nhìn ở góc độ hỗ trợ cơ thể thanh nhiệt, bổ sung vi chất và cải thiện một số vấn đề thường gặp, thay vì xem đây là phương pháp điều trị thay thế y khoa.