Dị ứng chéo là gì? Dấu hiệu, phân loại và cách phòng ngừa

Dị ứng chéo là tình trạng khá phổ biến ở những người có cơ địa dị ứng, khiến cơ thể phản ứng với nhiều tác nhân khác nhau dù chưa từng tiếp xúc trước đó. Hiểu rõ dấu hiệu, các nhóm dị ứng chéo thường gặp và biện pháp phòng ngừa sẽ giúp giảm nguy cơ xảy ra những phản ứng nguy hiểm cho sức khỏe.

Dấu hiệu nhận biết dị ứng chéo

Dị ứng chéo xảy ra khi hệ miễn dịch nhận diện nhầm một chất mới là dị nguyên đã từng gây dị ứng trước đó do chúng có cấu trúc protein tương đồng. Khi cơ thể tiếp xúc với dị nguyên ban đầu, hệ miễn dịch sẽ tạo ra kháng thể IgE để chống lại tác nhân này.

Trong những lần tiếp xúc sau, các kháng thể IgE có thể phản ứng với những chất khác có cấu trúc tương tự, từ đó kích hoạt phản ứng dị ứng. Mức độ biểu hiện có thể khác nhau tùy từng người, từ nhẹ đến nghiêm trọng. Các dấu hiệu thường gặp của dị ứng chéo bao gồm:

• Da nổi mẩn đỏ, phát ban hoặc nổi mề đay kèm ngứa ngáy;
• Sưng môi, mặt, mí mắt, lưỡi hoặc cổ họng;
• Nghẹt mũi, chảy nước mũi, ho khan liên tục và kéo dài;
• Khó thở, thở khò khè hoặc cảm giác đau tức ngực khi thở;
• Đau bụng, buồn nôn, nôn ói hoặc tiêu chảy liên tục;
• Chóng mặt, tụt huyết áp, ngất xỉu trong các trường hợp nặng;
• Dấu hiệu sốc phản vệ như khó thở dữ dội, mất ý thức hoặc ngừng tuần hoàn cần cấp cứu khẩn cấp.

Phân loại nhóm dị ứng chéo thường gặp

Dị ứng chéo có thể xuất hiện ở nhiều nhóm dị nguyên khác nhau như thuốc, thực phẩm, phấn hoa hoặc vật liệu trong môi trường sống. Hiểu rõ từng nhóm sẽ giúp người bệnh phòng tránh hiệu quả hơn trong sinh hoạt hằng ngày.

Dị ứng chéo kháng sinh

Dị ứng thuốc là một trong những dạng dị ứng chéo phổ biến nhất hiện nay. Một số loại kháng sinh có cấu trúc hóa học tương đồng nên có thể kích hoạt phản ứng dị ứng ở người đã từng mẫn cảm với thuốc cùng nhóm.

Điển hình là hiện tượng dị ứng chéo giữa nhóm penicillin và cephalosporin do cùng chứa cấu trúc beta-lactam. Do đó, người từng dị ứng penicillin cần thông báo với bác sĩ trước khi sử dụng các loại kháng sinh khác để được đánh giá nguy cơ phù hợp.

Dị ứng chéo các loại thực phẩm

Dị ứng chéo thực phẩm xảy ra khi protein trong một loại thực phẩm có đặc điểm tương tự với protein gây dị ứng trước đó. Đây là nguyên nhân khiến nhiều người bất ngờ xuất hiện triệu chứng dị ứng dù chưa từng ăn loại thực phẩm đó. Một số nhóm thực phẩm thường gây dị ứng chéo gồm:

• Hải sản có vỏ, điển hình như tôm, cua, ghẹ, sò, ốc;
• Các loại hạt dễ dị ứng như đậu phộng, hạnh nhân, hạt điều, óc chó;
• Dị ứng đạm sữa bò và các sản phẩm từ sữa dê, sữa cừu;
• Trái cây cùng họ như táo, đào, mận, mơ,...

Dị ứng phấn hoa và thực phẩm

Đây là dạng dị ứng chéo khá phổ biến, còn được gọi là hội chứng dị ứng miệng. Người bị dị ứng phấn hoa có thể xuất hiện các triệu chứng bất thường khi ăn một số loại rau củ hoặc trái cây tươi.

Ví dụ người dị ứng với phấn hoa cây bạch dương có thể gặp phản ứng khi ăn táo, cà rốt hoặc cần tây. Tương tự, người dị ứng phấn hoa cây phỉ đôi khi cũng phản ứng với hạt dẻ hoặc quả óc chó. Các triệu chứng thường xuất hiện ngay sau khi ăn như ngứa miệng, ngứa họng hoặc sưng môi nhẹ.

Dị ứng latex và thực phẩm

Latex là thành phần có trong nhiều sản phẩm cao su như găng tay y tế, bóng bay hoặc một số dụng cụ sinh hoạt. Một số protein trong latex có cấu trúc tương đồng với protein trong nhiều loại thực phẩm.

Do đó, người dị ứng latex có thể đồng thời phản ứng với các loại trái cây như chuối, bơ, kiwi, đu đủ, hạt dẻ,... Nhóm đối tượng có nguy cơ cao bao gồm nhân viên y tế, nha sĩ, công nhân sản xuất cao su hoặc những người thường xuyên tiếp xúc với sản phẩm chứa latex.

Dị ứng chéo nguy hiểm không? Khi nào cần đi khám?

Mức độ nguy hiểm của dị ứng chéo phụ thuộc vào loại dị nguyên, cơ địa người bệnh và mức độ phản ứng của hệ miễn dịch. Trong nhiều trường hợp, triệu chứng chỉ ở mức nhẹ như ngứa ngáy hoặc nổi mẩn đỏ.

Tuy nhiên, một số trường hợp có thể diễn tiến nhanh thành phản vệ, gây ảnh hưởng nghiêm trọng đến hệ hô hấp và tim mạch. Nếu không được xử trí kịp thời, phản vệ có thể đe dọa tính mạng. Bạn nên đi khám chuyên khoa Dị ứng - Miễn dịch khi xuất hiện các dấu hiệu sau:

• Nổi mẩn đỏ, mề đay hoặc ngứa dữ dội sau khi ăn thực phẩm mới;
• Sưng môi, sưng mặt hoặc sưng lưỡi bất thường;
• Khó thở, tức ngực hoặc thở khò khè;
• Dị ứng tái phát nhiều lần nhưng không xác định được nguyên nhân;
• Triệu chứng kéo dài dù đã tránh các tác nhân nghi ngờ;
• Có tiền sử sốc phản vệ hoặc phản ứng dị ứng nghiêm trọng trước đây;
• Các biểu hiện dị ứng ảnh hưởng đến sinh hoạt và chất lượng cuộc sống.

Giải pháp phòng ngừa dị ứng chéo

Dị ứng chéo không phải lúc nào cũng có thể ngăn chặn hoàn toàn nhưng người bệnh có thể giảm đáng kể nguy cơ tái phát nếu chủ động phòng ngừa đúng cách. Việc nhận diện sớm các tác nhân liên quan và xây dựng thói quen sinh hoạt phù hợp đóng vai trò rất quan trọng. Một số biện pháp giúp hạn chế nguy cơ dị ứng chéo gồm:

• Khám sức khỏe định kỳ và tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa dị ứng.
• Xác định chính xác các dị nguyên đã từng gây phản ứng trước đây.
• Tìm hiểu những tác nhân có khả năng gây dị ứng chéo liên quan.
• Đọc kỹ bảng thành phần khi mua thực phẩm đóng gói hoặc thực phẩm chế biến sẵn.
• Ưu tiên lựa chọn sản phẩm có nguồn gốc rõ ràng và thông tin minh bạch.
• Thử thực phẩm mới với lượng nhỏ trước khi sử dụng thường xuyên.
• Ghi chép nhật ký ăn uống để theo dõi phản ứng của cơ thể.
• Xây dựng chế độ dinh dưỡng cân bằng nhằm duy trì hệ miễn dịch khỏe mạnh.
• Thông báo tiền sử dị ứng cho bác sĩ khi khám bệnh hoặc dùng thuốc.
• Chia sẻ tình trạng dị ứng với người thân, đồng nghiệp và bạn bè.
• Luôn mang theo thuốc chống dị ứng theo chỉ định của bác sĩ.
• Với người có nguy cơ phản vệ cao, nên mang theo bút tiêm Epinephrine để xử trí khẩn cấp khi cần.

Dị ứng chéo là hiện tượng hệ miễn dịch phản ứng với các dị nguyên có cấu trúc tương đồng dù người bệnh chưa từng tiếp xúc trước đó. Tình trạng này có thể xuất hiện ở nhiều nhóm tác nhân như thuốc, thực phẩm, phấn hoa hoặc latex và gây ra các triệu chứng từ nhẹ đến nặng.