Ngộ độc chì nguy hiểm ra sao? Cách xử trí và phòng tránh thế nào?

Chì là một kim loại nặng có nhiều trong tự nhiên. Các hoạt động khai thác; đốt nhiên liệu hóa thạch; sản xuất… của con người cũng tạo ra chì. Dù được sử dụng rộng rãi và có nhiều công dụng nhưng không thể phủ nhận chì có hại cho sức khỏe con người. Ngộ độc chì là mối nguy lớn với sức khỏe nên mỗi chúng ta cần biết nguyên nhân; triệu chứng và cách phòng tránh để bảo vệ mình và những người xung quanh.

Ngộ độc chì là gì?

Ngộ độc chì là tình trạng cơ thể bị nhiễm độc kim loại nặng do tiếp xúc với chì từ môi trường sống hoặc trong quá trình làm việc. Ở giai đoạn sớm, người bệnh có thể xuất hiện các biểu hiện như đau đầu âm ỉ, bồn chồn, khó tập trung, mất ngủ kéo dài, buồn nôn về đêm hoặc vào buổi sáng. Ngoài ra, một số dấu hiệu khác cũng có thể xuất hiện như rối loạn tiêu hoá (tiêu chảy hoặc táo bón), đau nhức cơ bắp, giảm nhu cầu sinh lý. Khi mức độ nhiễm độc tăng lên, các triệu chứng sẽ trở nên dữ dội và rõ rệt hơn.

Ngộ độc chì được chia thành hai nhóm chính: Ngộ độc chì hữu cơ và ngộ độc chì vô cơ. Ngộ độc chì hữu cơ thường liên quan đến việc tiếp xúc với xăng dầu có pha chì, trong khi ngộ độc chì vô cơ phổ biến hơn và dễ gặp trong hoạt động sản xuất cũng như trong sinh hoạt hằng ngày.

Chì vào cơ thể bằng cách nào?

Đường hô hấp

Người bệnh có thể hít phải bụi, khí, khói hoặc hơi chứa chì.

Trẻ em đặc biệt dễ bị phơi nhiễm hơn do diện tích bề mặt đường thở lớn so với cân nặng và lượng khí hít vào theo từng kilogram cơ thể cao hơn người lớn. Bên cạnh đó, tốc độ lắng đọng hạt chì trong phổi trẻ em cao hơn khoảng 2,7 lần so với người trưởng thành.

Đường tiêu hoá

Chì có thể đi vào cơ thể qua ăn uống, hoặc do bàn tay bẩn mang dính chì đưa lên miệng.

Trẻ thường có thói quen ngậm, mút các đồ vật nhiễm chì, dẫn đến nguy cơ hấp thu cao. Trẻ em có thể hấp thụ 40 - 50% lượng chì trong thực phẩm, trong khi người lớn chỉ hấp thu khoảng 10 - 15%.

Ngoài ra, chế độ dinh dưỡng kém có thể khiến quá trình hấp thu chì qua đường tiêu hoá tăng lên.

Qua da

Một số chế phẩm thuốc nam trôi nổi có chứa oxit chì có thể khiến chì thấm qua da khá dễ dàng.

Diện tích da tính theo đơn vị cân nặng của trẻ em cũng lớn hơn người lớn, vì vậy khả năng hấp thu các chất độc hại, bao gồm chì, cũng cao hơn.

Qua nhau thai và sữa mẹ

Chì có thể truyền từ mẹ sang thai nhi qua nhau thai. Nồng độ chì trong máu của bé có thể đạt khoảng 80% so với nồng độ chì trong máu người mẹ.

Ngoài ra, chì cũng có khả năng đi vào cơ thể trẻ qua sữa mẹ, tuy nhiên các dữ liệu về con đường này vẫn còn chưa đầy đủ.

Các nguyên nhân gây ngộ độc chì

Chì là một trong những kim loại tồn tại tự nhiên, được con người khai thác thông qua các hoạt động sản xuất và quá trình đốt nhiên liệu hóa thạch. Ngoài ra, chì còn được sử dụng trong xăng dầu, sơn, gốm sứ, hàn xì, pin, một số loại mỹ phẩm và vật liệu lợp mái. Dưới đây là những nguồn vật liệu chứa chì phổ biến trong đời sống hàng ngày:

Sơn

Mặc dù việc dùng sơn chứa chì đã bị cấm tại nhiều nước phát triển từ những năm 1970 - 1980, nhưng ở một số quốc gia đang phát triển, sản phẩm này vẫn còn được sử dụng. Điều này là nguyên nhân gây ngộ độc chì, đặc biệt ở trẻ nhỏ khi ngậm, nuốt các vật dụng sơn hoặc hít phải bụi từ tường sơn.

Đồ hộp nhập khẩu

Một số loại đồ hộp dùng để bảo quản thực phẩm chế biến sẵn vẫn còn chứa chì. Ngay cả khi thực phẩm đã được nấu chín, lượng chì trong đó không bị loại bỏ.

Đường ống nước

Ở những nơi có hệ thống đường ống cũ kỹ, xuống cấp, ít được bảo dưỡng hoặc sửa chữa nhiều lần, lớp gỉ sét có thể giải phóng ion kim loại, bao gồm cả chì, vào nguồn nước. Việc sử dụng lâu dài nguồn nước này sẽ làm tăng nguy cơ ngộ độc chì.

Đồ gốm

Một số loại gốm sứ được tráng men chứa chì. Khi sử dụng những sản phẩm này để đựng thực phẩm, nguy cơ nhiễm độc chì ở người dùng là rất cao.

Đất

Chì từ sơn, xăng pha chì lắng đọng trong đất có khả năng tồn tại trong nhiều năm, khó bị rửa trôi. Các khu vực đất bị ô nhiễm chì thường xuất hiện ở các quốc lộ, cao tốc hoặc các khu dân cư sử dụng sơn chứa chì để trang trí nhà cửa.

Các vật dụng khác chứa chì

Ngoài những nguồn trên, chì còn tồn tại trong mỹ phẩm, đồ chơi, đạn chì, một số thảo dược (như thuốc cam)…

Tính chất nghề nghiệp

Những người làm việc trong khai thác mỏ, sửa chữa ô tô - xe máy, sản xuất pin, lắp đặt đường ống… có nguy cơ tiếp xúc với chì cao. Kim loại này có thể bám vào quần áo hoặc bị hít vào, dẫn đến nhiễm độc chì nghề nghiệp.

Biểu hiện tình trạng ngộ độc chì

Tùy vào mức độ và thời gian tiếp xúc, ngộ độc chì có thể biểu hiện khác nhau. Khi lượng chì tích tụ càng nhiều, các triệu chứng càng nghiêm trọng.

Triệu chứng chung:

• Nhức đầu, khó ngủ, mệt mỏi, giảm khả năng tập trung.
• Buồn nôn, đặc biệt vào ban đêm hoặc sáng sớm.
• Đau nhức cơ, co thắt bụng, rối loạn tiêu hóa (tiêu chảy hoặc táo bón).
• Giảm ham muốn tình dục, ảnh hưởng khả năng sinh sản ở nam và nữ.

Triệu chứng ở trẻ em:

• Nôn mửa, lờ đờ, kém tập trung, dễ cáu gắt.
• Chậm phát triển thể chất, đau bụng, thính lực kém, co giật.
• Trẻ có thể xuất hiện hội chứng Pica (thèm ăn các vật không dinh dưỡng như đất, kim loại, giấy).
• Ngộ độc nặng có thể gây thiếu máu, giảm trí tuệ, rối loạn hành vi, thậm chí phù não cấp tính.

Triệu chứng ở thai nhi và trẻ sơ sinh:

• Tăng trưởng chậm, sinh non, nhẹ cân, nguy cơ dị tật.

Triệu chứng ở người lớn:

• Đau bụng, đau đầu, đau cơ, rối loạn cảm xúc, giảm trí nhớ và khả năng tập trung.
• Ở phụ nữ, ngộ độc chì có thể dẫn đến thai lưu, sảy thai hoặc sinh non.
• Ở nam giới, ảnh hưởng đến số lượng, chất lượng tinh trùng.

Ngộ độc chì là tình trạng nguy hiểm. Tiếp xúc lâu dài có thể gây tổn thương hệ thần kinh, suy thận, co giật, và trong trường hợp nặng có thể dẫn đến bất tỉnh hoặc tử vong.

Ảnh hưởng ngộ độc chì đối với cơ thể

Trên hệ thần kinh

Chì gây tổn thương tế bào thần kinh, làm chết các neuron và kích thích quá mức hệ thần kinh trung ương. Ngoài ra, chì còn phá hủy và làm thoái hóa các dây thần kinh ngoại biên.

Trên hệ tạo máu

Chì cản trở quá trình sản xuất hồng cầu và rút ngắn thời gian sống của chúng, từ đó dẫn đến tình trạng thiếu máu.

Trên thận

• Chì gây tổn thương nhu mô thận.
• Đồng thời làm giảm khả năng đào thải axit uric qua nước tiểu, khiến nồng độ axit uric trong máu tăng cao và có thể dẫn đến bệnh gout.

Ảnh hưởng lên tim mạch

Chì làm tăng huyết áp do gây co thắt các mạch máu.

Ảnh hưởng khả năng sinh sản

Chì làm suy giảm khả năng sinh sản ở cả nam và nữ. Ở nam giới, chì làm giảm hoạt động nội tiết của tinh hoàn, giảm số lượng tinh trùng và gây biến dạng hình thái cũng như giảm khả năng di chuyển của tinh trùng.

Ảnh hưởng lên thai nhi

• Thai phụ nhiễm chì làm tăng nguy cơ thai chậm phát triển.
• Chì còn liên quan đến tình trạng sinh non, sảy thai, dị tật bẩm sinh như u máu, u lympho, khe hở môi - vòm.
• Ngoài ra, ngộ độc chì còn làm tăng nguy cơ rối loạn phát triển thần kinh - tâm thần ở trẻ sau sinh.

Ảnh hưởng lên hệ nội tiết

Chì làm suy giảm hoạt động của tuyến giáp, cũng như trục nội tiết tuyến yên - thượng thận.

Ở trẻ nhỏ, chì có thể gây giảm tiết các hormone quan trọng cho sự phát triển.

Ảnh hưởng đến hệ xương

Chì ức chế quá trình tạo xương mới và gây mất cân bằng giữa các loại tế bào xương.

Sự chậm phát triển của xương khiến trẻ bị nhiễm chì có thể bị hạn chế chiều cao.

Tác động lên đường tiêu hoá

Chì gây co thắt ruột, dẫn đến đau bụng và rối loạn tiêu hoá.

Ngộ độc chì nguy hiểm ra sao?

Những thông tin trên đã cho thấy mức độ nguy hiểm của ngộ độc chì. Kim loại này gây ra nhiều hậu quả nghiêm trọng đối với sức khỏe, đặc biệt khi tích tụ lâu dài trong cơ thể. Chì có khả năng tấn công hầu hết các cơ quan, từ hệ thần kinh, máu, gan - thận đến đường tiêu hóa. Nếu không được phát hiện và can thiệp kịp thời, ngộ độc chì có thể dẫn đến tổn thương thần kinh vĩnh viễn, thiếu máu nặng, suy giảm trí nhớ, rối loạn hành vi, và trong nhiều trường hợp, đe dọa trực tiếp đến tính mạng.

Cách xử lí khi bị ngộ độc chì

Để điều trị ngộ độc chì, bước đầu tiên là loại bỏ hoàn toàn nguồn gây phơi nhiễm. Hiện nay, có hai phương pháp điều trị chính, đặc biệt được áp dụng cho những trường hợp nhiễm độc nặng:

Liệu pháp thải chì (chelation therapy)

Bệnh nhân được sử dụng thuốc giúp loại bỏ chì ra khỏi cơ thể qua đường nước tiểu. Phương pháp này thường được khuyến cáo cho trẻ em có mức chì trong máu từ 45 mcg/dL trở lên, cũng như người lớn đã xuất hiện các triệu chứng nhiễm độc.

Liệu pháp thải chì EDTA

Trong trường hợp liệu pháp thải chì thông thường không đạt hiệu quả, bệnh nhân sẽ được điều trị bằng EDTA - tiêm tĩnh mạch kết hợp hóa chất canxi disodium ethylenediaminetetraacetic acid - nhằm tăng cường đào thải chì ra khỏi cơ thể.

Cách phòng ngừa ngộ độc chì

Để giảm thiểu nguy cơ nhiễm độc chì, mỗi người cần chú ý thực hiện những biện pháp sau:

• Giữ vệ sinh tay và đồ chơi sạch sẽ: Trẻ nhỏ thường xuyên đưa tay lên miệng, vì vậy cha mẹ cần rửa tay cho trẻ thường xuyên, nhất là sau khi chơi đùa, trước bữa ăn và trước khi đi ngủ. Đồ chơi của trẻ cũng nên được làm sạch định kỳ.
• Vệ sinh môi trường sống và bề mặt đồ dùng trong nhà: Thường xuyên lau chùi bậu cửa sổ, sàn nhà và các vật dụng để loại bỏ bụi chứa chì, giúp hạn chế nguy cơ xâm nhập vào cơ thể.
• Xả nước lạnh trước khi dùng: Đối với những khu vực có hệ thống ống dẫn nước cũ, nên xả nước lạnh một lúc trước khi sử dụng để giảm lượng chì bị thôi nhiễm vào nước.
• Tháo giày dép trước khi vào nhà: Việc bỏ giày dép bên ngoài giúp tránh mang đất cát, bụi bẩn có chứa chì vào không gian sinh hoạt.
• Hạn chế cho trẻ vui chơi trực tiếp trên đất: Nên lát nền bằng gạch, xi măng hoặc trồng cỏ ở khu vực trẻ thường chơi để giảm tiếp xúc với đất có thể nhiễm chì.
• Bảo trì và sửa chữa nhà cửa: Nếu lớp sơn tường có chứa chì, cần kiểm tra thường xuyên các vị trí bong tróc và xử lý kịp thời để tránh phát tán bụi sơn độc hại.
• Duy trì chế độ dinh dưỡng hợp lý: Bổ sung đầy đủ dưỡng chất, đặc biệt là sắt, canxi và vitamin C, giúp hạn chế sự hấp thu chì vào cơ thể.

Kim loại chì được sử dụng rộng rãi trong mọi lĩnh vực của đời sống. Tuy không thể thiếu trong cuộc sống hiện đại, nhưng chì vô cùng độc hại với sức khỏe con người. Mỗi người trong chúng ta cần tìm hiểu thêm các kiến thức về kim loại này để phòng tránh tối đa nguy cơ ngộ độc chì, bảo vệ sức khỏe cho chính mình và gia đình.