Trẻ ngủ không sâu giấc hay khóc đêm: Nguyên nhân và cách cải thiện

Trẻ ngủ hay giật mình, quấy khóc về đêm khiến nhiều cha mẹ lo lắng, mất ngủ kéo dài và không biết đâu là nguyên nhân thực sự. Không ít trường hợp đây chỉ là đặc điểm sinh lý bình thường theo độ tuổi, nhưng cũng có những tình huống liên quan đến rối loạn tiêu hóa, thiếu vi chất hoặc bệnh lý cần được can thiệp sớm.

Vì sao trẻ ngủ không sâu giấc hay khóc đêm?

Tình trạng trẻ ngủ không sâu giấc, hay khóc đêm có thể xuất phát từ nhiều nguyên nhân khác nhau, bao gồm yếu tố sinh lý bình thường theo độ tuổi, thói quen sinh hoạt chưa phù hợp hoặc các vấn đề sức khỏe tiềm ẩn. Việc xác định đúng nguyên nhân có ý nghĩa quan trọng trong lựa chọn cách can thiệp phù hợp, tránh chăm sóc sai cách hoặc bỏ sót dấu hiệu bệnh lý cần theo dõi y tế.

Nguyên nhân sinh lý liên quan đến đặc điểm giấc ngủ của trẻ

Giấc ngủ của trẻ nhỏ khác biệt rõ rệt so với người lớn. Ở trẻ sơ sinh và nhũ nhi, chu kỳ ngủ gồm hai pha chính là giấc ngủ REM (ngủ động) và Non-REM (ngủ yên). Trong những tháng đầu đời, giấc ngủ REM chiếm tỷ lệ cao, khiến não bộ và hệ hô hấp của trẻ vẫn hoạt động mạnh dù đang ngủ. Điều này khiến trẻ dễ giật mình, cựa quậy, thậm chí khóc khi có kích thích nhẹ từ môi trường xung quanh.

Bên cạnh đó, hệ thần kinh của trẻ chưa hoàn thiện, khả năng tự điều hòa giấc ngủ còn hạn chế. Trẻ có thể thức giấc nhiều lần trong đêm mà không liên quan đến bệnh lý. Ở một số giai đoạn phát triển như mọc răng, tập lẫy, tập bò, tập đi, nhu cầu vận động và kích thích thần kinh tăng lên cũng có thể làm gián đoạn giấc ngủ ban đêm.

Nguyên nhân liên quan đến hệ tiêu hóa

Hệ tiêu hóa non nớt là một trong những nguyên nhân phổ biến khiến trẻ ngủ không sâu giấc. Trẻ có thể bị đầy hơi, chướng bụng, trào ngược dạ dày hoặc rối loạn tiêu hóa nhẹ, gây cảm giác khó chịu khi nằm ngủ. Những trẻ bú quá no, bú không đúng tư thế hoặc chưa được vỗ ợ hơi đầy đủ sau bú thường dễ tỉnh giấc, quấy khóc về đêm.

Ngoài ra, ở trẻ đang bú mẹ, chế độ ăn của mẹ cũng có thể ảnh hưởng gián tiếp đến giấc ngủ của trẻ. Một số thực phẩm hoặc đồ uống chứa chất kích thích, nhiều dầu mỡ hoặc khó tiêu có thể làm trẻ đầy bụng, khó chịu và ngủ không yên.

Nguyên nhân do thiếu vi chất dinh dưỡng

Trẻ thiếu vitamin D, canxi, magie hoặc kẽm có thể xuất hiện các biểu hiện như ngủ hay giật mình, vặn mình, quấy khóc nhiều về đêm. Đặc biệt, thiếu sắt ở trẻ nhỏ có thể liên quan đến hội chứng chân không yên, khiến trẻ cử động chân tay liên tục trong giai đoạn đầu của giấc ngủ, làm giảm chất lượng giấc ngủ ban đêm.

Nguyên nhân bệnh lý

Một số bệnh lý có thể gây ảnh hưởng trực tiếp đến giấc ngủ của trẻ. Các bệnh nhiễm trùng đường hô hấp trên như viêm mũi, viêm họng, viêm amidan, viêm tai giữa hoặc các bệnh lý hô hấp mạn tính như hen suyễn có thể khiến trẻ khó thở, phải thở bằng miệng, ngủ ngáy và dễ thức giấc ban đêm.

Ngoài ra, các rối loạn giấc ngủ như ác mộng ban đêm, mộng du, ngưng thở khi ngủ hoặc rối loạn lo âu chia ly ở một số giai đoạn phát triển cũng có thể khiến trẻ khóc thét, tỉnh giấc đột ngột khi đang ngủ. Ở trẻ thừa cân hoặc béo phì, cấu trúc đường thở bị chèn ép có thể làm tăng nguy cơ rối loạn hô hấp khi ngủ, từ đó ảnh hưởng đến độ sâu của giấc ngủ.

Nguyên nhân từ thói quen sinh hoạt và môi trường ngủ

Thói quen sinh hoạt không phù hợp là yếu tố rất thường gặp nhưng dễ bị xem nhẹ. Trẻ ngủ quá nhiều hoặc quá muộn vào ban ngày, đặc biệt là ngủ sau giờ chiều muộn, có thể dẫn đến khó ngủ và thức giấc nhiều vào ban đêm. Việc phụ thuộc vào bế ru, rung võng hoặc thiết bị hỗ trợ ngủ cũng khiến trẻ khó tự chuyển pha giấc ngủ khi thức giấc giữa đêm.

Môi trường ngủ không phù hợp như phòng quá sáng, quá ồn, nhiệt độ không ổn định hoặc trẻ tiếp xúc với ánh sáng xanh từ tivi, điện thoại, máy tính bảng trước giờ ngủ đều có thể ức chế hormone melatonin - hormone đóng vai trò điều hòa nhịp sinh học ngủ - thức, khiến trẻ ngủ không sâu giấc.

Cách cải thiện tình trạng trẻ ngủ không sâu giấc và hay khóc đêm tại nhà

Trong đa số trường hợp, tình trạng trẻ ngủ không sâu giấc và hay khóc đêm có thể được cải thiện bằng các biện pháp chăm sóc khoa học tại nhà, nếu nguyên nhân không xuất phát từ bệnh lý.

Điều chỉnh môi trường ngủ phù hợp

Phòng ngủ nên được giữ yên tĩnh, ánh sáng ở mức tối hoặc ánh sáng mờ, tránh ánh sáng mạnh vào ban đêm. Nhiệt độ phòng cần ổn định, không quá nóng hoặc quá lạnh, giúp trẻ không bị khó chịu khi ngủ. Quần áo ngủ nên rộng rãi, mềm mại, thấm hút mồ hôi tốt; tã cần được thay khô trước khi ngủ để tránh gây kích ứng da.

Xây dựng thói quen ngủ khoa học và nhất quán

Trẻ nhỏ cần được thiết lập giờ đi ngủ và thức dậy cố định hằng ngày để hình thành nhịp sinh học ổn định. Trước giờ ngủ, cha mẹ nên giảm dần các hoạt động kích thích, tránh cho trẻ chơi quá sôi động hoặc tiếp xúc với màn hình điện tử. Khi nhận thấy các dấu hiệu buồn ngủ như ngáp, dụi mắt, chớp mắt chậm, nên cho trẻ đi ngủ ngay, tránh để trẻ quá mệt vì điều này có thể khiến trẻ khó vào giấc hơn.

Hỗ trợ trẻ tự đi vào giấc ngủ

Việc để trẻ phụ thuộc vào bế ru, rung võng hoặc ẵm ngủ kéo dài có thể khiến trẻ khó tự ngủ lại khi thức giấc giữa đêm. Cha mẹ nên tập cho trẻ nằm ngủ trên giường khi còn tỉnh táo nhưng buồn ngủ, giúp trẻ học cách tự chuyển sang giấc ngủ sâu. Khi trẻ cựa quậy hoặc thức giấc nhẹ ban đêm, chỉ cần vỗ về nhẹ nhàng thay vì bế lên ngay, nếu trẻ không có dấu hiệu đói hay khó chịu rõ rệt.

Chú ý đến dinh dưỡng và tiêu hóa

Trẻ cần được ăn hoặc bú đủ no trước khi ngủ, nhưng không nên ăn quá no vì có thể gây đầy bụng, trào ngược. Sau bú, cần vỗ ợ hơi kỹ và giữ tư thế phù hợp để giảm khó chịu đường tiêu hóa. Với trẻ bú mẹ, chế độ ăn của mẹ nên hạn chế các thực phẩm cay nóng, nhiều dầu mỡ hoặc chứa chất kích thích, vì có thể ảnh hưởng đến tiêu hóa và giấc ngủ của trẻ.

Giữ trạng thái thư giãn trước giờ ngủ

Trước khi ngủ, cha mẹ nên tạo cho trẻ cảm giác an toàn và thư thái. Các hoạt động nhẹ nhàng như tắm nước ấm, vuốt lưng nhẹ hoặc nghe âm thanh đều, êm dịu có thể giúp trẻ dễ đi vào giấc ngủ hơn. Tránh massage mạnh hoặc kích thích quá mức sát giờ ngủ, vì điều này có thể khiến trẻ tỉnh táo và khó ngủ.

Khi nào trẻ ngủ không sâu giấc và hay khóc đêm cần đi khám bác sĩ?

Mặc dù phần lớn trẻ có thể cải thiện giấc ngủ bằng các biện pháp chăm sóc tại nhà, vẫn có những trường hợp trẻ ngủ không sâu giấc và hay khóc đêm cần được thăm khám y tế để loại trừ nguyên nhân bệnh lý và can thiệp kịp thời.

Cha mẹ nên đưa trẻ đi khám bác sĩ khi tình trạng khó ngủ, quấy khóc kéo dài nhiều tuần dù đã điều chỉnh môi trường ngủ, thói quen sinh hoạt và chế độ dinh dưỡng nhưng không cải thiện. Việc thăm khám cũng cần thiết nếu trẻ có các biểu hiện kèm theo như chậm tăng cân, biếng ăn, ngủ ngáy to, thở bằng miệng, ra nhiều mồ hôi ban đêm, thường xuyên giật mình hoặc khóc thét dữ dội trong lúc ngủ.

Ngoài ra, trẻ cần được khám sớm nếu xuất hiện các dấu hiệu nghi ngờ bệnh lý như nôn trớ nhiều sau bú, đau bụng kéo dài, rối loạn tiêu hóa, viêm đường hô hấp tái phát, dị ứng, thiếu vi chất dinh dưỡng hoặc có biểu hiện mệt mỏi, buồn ngủ quá mức vào ban ngày. Những tình trạng này có thể ảnh hưởng trực tiếp đến chất lượng giấc ngủ và sự phát triển toàn diện của trẻ.

Tình trạng trẻ ngủ không sâu giấc hay khóc đêm không phải lúc nào cũng là dấu hiệu nguy hiểm, nhưng cũng không nên xem nhẹ nếu kéo dài và ảnh hưởng đến sinh hoạt của trẻ. Việc hiểu rõ nguyên nhân, điều chỉnh thói quen sinh hoạt, môi trường ngủ và dinh dưỡng đúng cách sẽ giúp cải thiện đáng kể chất lượng giấc ngủ của bé. Trong những trường hợp nghi ngờ bệnh lý, cha mẹ nên đưa trẻ đi khám sớm để được tư vấn và can thiệp kịp thời, tạo nền tảng phát triển khỏe mạnh cả về thể chất lẫn tinh thần.