Sỏi tuyến tiền liệt là gì? Nguyên nhân và cách phòng ngừa hiệu quả

Sỏi tuyến tiền liệt là tình trạng xuất hiện một hoặc nhiều cấu trúc vôi hóa dạng sỏi trong mô hoặc hệ thống ống tuyến của tuyến tiền liệt. Sỏi có thể chỉ là những ổ rất nhỏ, được phát hiện tình cờ khi siêu âm hoặc thực hiện các phương tiện chẩn đoán hình ảnh vì một nguyên nhân khác; một số trường hợp có thể xuất hiện nhiều viên sỏi phân bố ở nhiều vị trí trong tuyến.

Tuyến tiền liệt là một cơ quan thuộc hệ sinh dục nam, nằm ngay dưới bàng quang và bao quanh đoạn đầu của niệu đạo. Tuyến được cấu tạo bởi mô tuyến kết hợp với mô xơ - cơ và có hệ thống nhiều ống tuyến đổ dịch tiết vào niệu đạo. Ở người trưởng thành, tuyến tiền liệt bình thường có trọng lượng khoảng 20 g. Về mặt giải phẫu, tuyến tiền liệt thường được mô tả theo các vùng gồm vùng ngoại vi, vùng trung tâm, vùng chuyển tiếp và vùng mô sợi cơ phía trước. Cách phân chia này có ý nghĩa lâm sàng vì một số bệnh lý của tuyến tiền liệt có xu hướng xuất hiện tại những vùng nhất định.

Sự hình thành sỏi có liên quan mật thiết đến đặc điểm của hệ thống ống tuyến tiền liệt. Bình thường, dịch tiết của tuyến được dẫn qua các ống tuyến và đổ vào niệu đạo. Khi dịch tuyến bị ứ đọng, các chất tiết và thể dạng amyloid trong lòng tuyến có thể tích tụ, sau đó lắng đọng muối calci và hình thành sỏi. Quá trình viêm kéo dài hoặc tình trạng tắc nghẽn các ống tuyến cũng được xem là những yếu tố có thể thúc đẩy sự hình thành và phát triển của sỏi. Vì vậy, sỏi tuyến tiền liệt thường được ghi nhận cùng với các bệnh lý như viêm tuyến tiền liệt hoặc tăng sản tuyến tiền liệt lành tính.

Sỏi tuyến tiền liệt được xem là một phát hiện tương đối phổ biến trên các phương tiện chẩn đoán hình ảnh, đặc biệt ở nam giới trung niên và cao tuổi. Tuy nhiên, hiện chưa có một con số duy nhất phản ánh chính xác tỷ lệ hiện mắc trong cộng đồng. Tỷ lệ được báo cáo giữa các nghiên cứu khác nhau đáng kể do sự khác biệt về đối tượng nghiên cứu, tuổi, bệnh lý tuyến tiền liệt đi kèm, phương tiện chẩn đoán cũng như tiêu chuẩn về kích thước được sử dụng để xác định sỏi.

Những dấu hiệu và triệu chứng của sỏi tuyến tiền liệt

Sỏi tuyến tiền liệt, đặc biệt là các sỏi nhỏ liên quan đến quá trình lão hóa hoặc tăng sản tuyến tiền liệt lành tính đơn thuần, thường không gây triệu chứng rõ ràng. Khi sỏi có kích thước lớn, nằm quanh niệu đạo hoặc đi kèm viêm tuyến tiền liệt mạn tính, người bệnh có thể xuất hiện các triệu chứng đường tiết niệu dưới và đau vùng chậu. Những biểu hiện có thể gặp gồm:

• Tiểu khó, dòng tiểu yếu: Sỏi nằm gần niệu đạo hoặc vùng quanh niệu đạo có thể góp phần gây cản trở dòng nước tiểu, khiến người bệnh phải rặn khi tiểu, dòng tiểu yếu hoặc cảm giác đi tiểu không thuận lợi.
• Tiểu nhiều lần, tiểu gấp: Các triệu chứng đường tiết niệu dưới thuộc nhóm chứa đựng có thể xuất hiện, nhất là khi sỏi đi kèm viêm tuyến tiền liệt mạn tính hoặc các bệnh lý tuyến tiền liệt khác.
• Cảm giác tiểu không hết: Tình trạng cản trở đường tiểu có thể khiến người bệnh có cảm giác bàng quang chưa được làm rỗng hoàn toàn sau khi đi tiểu. Tuy nhiên, triệu chứng này không đặc hiệu cho sỏi tuyến tiền liệt và có thể liên quan đến bệnh lý đi kèm như tăng sản tuyến tiền liệt lành tính.
• Đau hoặc khó chịu vùng chậu: Sỏi tuyến tiền liệt ở người mắc hội chứng đau vùng chậu mạn tính được ghi nhận có liên quan với tình trạng viêm và thời gian kéo dài triệu chứng. Sỏi cũng có thể gây tắc nghẽn các ống tiết của tuyến tiền liệt, góp phần duy trì tình trạng viêm.
• Các triệu chứng viêm tuyến tiền liệt kéo dài hoặc tái diễn: Sỏi có thể liên quan đến sự hiện diện của vi khuẩn và tình trạng viêm dai dẳng. Vì vậy, ở một số bệnh nhân viêm tuyến tiền liệt mạn tính, triệu chứng có thể kéo dài hoặc khó cải thiện hơn, thay vì sỏi trực tiếp tạo ra một biểu hiện đặc hiệu riêng.
• Bí tiểu: Đây là biểu hiện ít gặp nhưng có thể xảy ra khi sỏi tuyến tiền liệt lớn gây cản trở đáng kể đường thoát nước tiểu.

Biến chứng có thể gặp khi mắc bệnh sỏi tuyến tiền liệt

Phần lớn sỏi tuyến tiền liệt nhỏ không gây triệu chứng và thường không dẫn đến biến chứng đáng kể. Tuy nhiên, khi sỏi có kích thước lớn, gây tắc nghẽn hệ thống ống tuyến hoặc đi kèm viêm tuyến tiền liệt mạn tính, một số vấn đề có thể xuất hiện. Các biến chứng đáng chú ý gồm:

• Viêm tuyến tiền liệt mạn tính hoặc kéo dài: Sỏi có thể gây tắc nghẽn các ống tiết của tuyến tiền liệt và tạo điều kiện duy trì phản ứng viêm. Điều này đặc biệt đáng lưu ý ở người đã có viêm tuyến tiền liệt mạn tính.
• Nhiễm khuẩn dai dẳng hoặc tái phát: Một số sỏi tuyến tiền liệt có thể liên quan đến sự hiện diện của vi khuẩn, tạo môi trường khiến tình trạng nhiễm khuẩn khó được loại bỏ hoàn toàn và có khả năng kéo dài hoặc tái diễn.
• Hội chứng đau vùng chậu mạn tính kéo dài: Ở bệnh nhân mắc hội chứng đau vùng chậu mạn tính, sự hiện diện của sỏi tuyến tiền liệt được ghi nhận có liên quan với tình trạng viêm, vi khuẩn và thời gian tồn tại triệu chứng lâu hơn. Tuy nhiên, mối liên quan này không đồng nghĩa sỏi luôn là nguyên nhân trực tiếp gây đau.
• Làm nặng các triệu chứng đường tiết niệu dưới: Những viên sỏi lớn hoặc nằm ở vùng quanh niệu đạo có thể góp phần cản trở dòng nước tiểu, từ đó làm nặng thêm các biểu hiện như tiểu khó, dòng tiểu yếu hoặc các triệu chứng đường tiết niệu dưới khác.
• Bí tiểu: Đây là biến chứng hiếm gặp nhưng đã được báo cáo ở trường hợp có sỏi tuyến tiền liệt kích thước lớn gây cản trở đường tiểu. Bí tiểu cấp cần được đánh giá và xử trí y tế kịp thời.
• Khó kiểm soát tình trạng viêm/nhiễm khuẩn: Sỏi gây tắc nghẽn ống tuyến và liên quan đến sự tồn tại của vi khuẩn có thể là một trong những yếu tố khiến một số trường hợp viêm tuyến tiền liệt đáp ứng điều trị kém hoặc triệu chứng kéo dài.

Khi nào cần gặp bác sĩ?

Người có sỏi tuyến tiền liệt nên đi khám khi xuất hiện các dấu hiệu bất thường hoặc triệu chứng ảnh hưởng đến sinh hoạt, đặc biệt trong những trường hợp sau:

• Tiểu khó hoặc dòng tiểu yếu: Tình trạng kéo dài hoặc ngày càng nghiêm trọng.
• Tiểu nhiều lần, tiểu gấp: Đặc biệt khi các triệu chứng mới xuất hiện hoặc gây ảnh hưởng đến sinh hoạt và giấc ngủ.
• Đau vùng chậu kéo dài: Đau hoặc khó chịu ở vùng đáy chậu, vùng bụng dưới hay khu vực quanh cơ quan sinh dục.
• Triệu chứng viêm hoặc nhiễm khuẩn tái diễn: Các biểu hiện liên quan đến viêm tuyến tiền liệt kéo dài, thường xuyên tái phát hoặc không cải thiện.
• Không thể đi tiểu: Bí tiểu cần được đánh giá và xử trí y tế sớm, nhất là khi kèm căng tức hoặc đau vùng bụng dưới.
• Có sỏi tuyến tiền liệt kèm triệu chứng bất thường: Người đã được phát hiện có sỏi nhưng bắt đầu xuất hiện hoặc tăng các triệu chứng đường tiết niệu nên được bác sĩ đánh giá để xác định nguyên nhân và bệnh lý đi kèm.

Cơ chế hình thành sỏi tuyến tiền liệt đến nay vẫn chưa được làm sáng tỏ hoàn toàn. Dựa trên nguồn gốc hình thành, sỏi thường được chia thành sỏi nguyên phát/nội sinh và sỏi thứ phát/ngoại sinh. Hai nhóm này có cơ chế hình thành khác nhau.

• Sự cô đặc và vôi hóa dịch tiết tuyến tiền liệt: Đây là cơ chế chủ yếu được đề cập đối với sỏi nguyên phát/nội sinh. Dịch tiết của tuyến tiền liệt cùng các thể tinh bột có thể tích tụ trong nang hoặc ống tuyến. Khi các chất này cô đặc và vôi hóa dần, chúng có thể tạo thành nhiều viên sỏi nhỏ bên trong tuyến tiền liệt.
• Tắc nghẽn ống tiết của tuyến tiền liệt: Dịch tiết cô đặc, thể tinh bột hoặc quá trình viêm có thể làm tắc các ống tuyến. Tình trạng ứ đọng sau đó tạo điều kiện cho vật chất trong lòng ống dày lên, lắng đọng khoáng chất và cuối cùng hình thành sỏi.
• Viêm tuyến tiền liệt: Quá trình viêm được cho là có liên quan đến sự hình thành sỏi nội sinh. Viêm có thể gây thay đổi và tắc nghẽn hệ thống ống tiết, từ đó thúc đẩy sự tích tụ và vôi hóa các chất bên trong tuyến. Tuy nhiên, mối quan hệ nhân quả chính xác giữa viêm và sự hình thành sỏi vẫn chưa được xác định đầy đủ.
• Trào ngược nước tiểu vào tuyến tiền liệt: Đây là cơ chế chính được đề xuất đối với sỏi thứ phát/ngoại sinh. Khi nước tiểu trào ngược từ niệu đạo vào các ống tuyến tiền liệt, các thành phần khoáng chất trong nước tiểu có thể lắng đọng, kết tinh và tạo thành sỏi. Sỏi ngoại sinh thường ít về số lượng nhưng có xu hướng lớn hơn sỏi nội sinh.

Về thành phần, các nghiên cứu phân tích sỏi cho thấy calci phosphat là thành phần thường gặp, bên cạnh các dạng chứa calci khác. Phát hiện này phù hợp với quá trình lắng đọng và vôi hóa tham gia vào sự hình thành sỏi. Tuy vậy, số lượng nghiên cứu về thành phần và cơ chế bệnh sinh của sỏi tuyến tiền liệt còn hạn chế; vì thế, chưa thể xác định một cơ chế duy nhất giải thích tất cả các trường hợp sỏi tuyến tiền liệt.