10 biến chứng quai bị nguy hiểm mà bạn không nên chủ quan

Quai bị là bệnh truyền nhiễm do virus, thường được xem là lành tính và có thể tự khỏi. Tuy nhiên, trên thực tế, không ít trường hợp đã gặp biến chứng quai bị nặng, đặc biệt khi bệnh xảy ra ở tuổi dậy thì hoặc người lớn. Việc nhận biết sớm các biến chứng quai bị và hiểu rõ cách phòng ngừa có vai trò quan trọng trong bảo vệ sức khỏe lâu dài.

10 biến chứng quai bị thường gặp nhất

Quai bị không đơn thuần chỉ là tình trạng sưng đau vùng tuyến nước bọt mang tai. Bản chất của virus quai bị có đặc tính ưa chuộng các mô tuyến và hệ thần kinh trung ương. Sau khi xâm nhập vào cơ thể, virus không dừng lại ở vùng cổ mà có thể theo đường máu lan tỏa đến khắp các cơ quan trọng yếu. Nếu không được chăm sóc và theo dõi đúng cách, virus sẽ gây ra các phản ứng viêm hệ thống dẫn đến những tổn thương cấu trúc vĩnh viễn tại các bộ phận nhạy cảm như tinh hoàn, buồng trứng, não bộ hay tụy tạng.

Dưới đây là 10 biến chứng nguy hiểm nhất của bệnh quai bị mà bất kỳ ai cũng không nên chủ quan, bạn đọc có thể tham khảo:

Viêm tinh hoàn (ở nam giới sau dậy thì)

Viêm tinh hoàn là biến chứng quai bị phổ biến nhất ở nam giới trưởng thành, xảy ra ở khoảng 20 - 30% trường hợp không tiêm chủng (thấp hơn ở người đã tiêm vắc xin). Viêm gây đau dữ dội, sưng một hoặc cả hai bên tinh hoàn, có thể dẫn đến teo tinh hoàn và giảm khả năng sinh sản, dù hiếm khi gây vô sinh hoàn toàn.

Viêm buồng trứng (ở nữ giới)

Biến chứng quai bị này ít gặp hơn viêm tinh hoàn, xảy ra ở khoảng 5% nữ giới sau dậy thì. Biểu hiện của viêm buồng trứng bao gồm đau bụng dưới, sốt, buồn nôn, có thể kèm viêm vú. Viêm buồng trứng thường tự khỏi mà không ảnh hưởng lâu dài đến khả năng sinh sản.

Viêm não do quai bị

Viêm não do quai bị là biến chứng quai bị nguy hiểm, dù hiếm (dưới 0.5% trường hợp) song có thể gây rối loạn ý thức, co giật, thay đổi hành vi. Các thống kê nghiên cứu cho thấy, viêm não là nguyên nhân chính gây tử vong liên quan đến quai bị, dù tỷ lệ rất thấp.

Viêm màng não

Viêm màng não thường xảy ra cùng hoặc sau khi sưng tuyến mang tai. Đây là biến chứng quai bị phổ biến ở dạng vô trùng với biểu hiện đau đầu dữ dội, cứng cổ, sốt cao. Phần lớn các trường hợp viêm màng não này sẽ tự khỏi mà không để lại di chứng nhưng cần theo dõi chặt chẽ.

Viêm tụy

Viêm tụy là một biến chứng nghiêm trọng xảy ra khi virus quai bị tấn công trực tiếp vào các tế bào tuyến tụy. Người bệnh thường gặp những cơn đau bụng dữ dội ở vùng thượng vị (ngay dưới xương ức), cơn đau có thể lan ra sau lưng kèm theo tình trạng buồn nôn, nôn mửa và rối loạn tiêu hóa nặng.

Trong một số trường hợp, viêm tụy gây rối loạn chức năng nội tiết, dẫn đến tình trạng tăng đường huyết tạm thời. Đa số các ca viêm tụy do quai bị có tiên lượng tốt và thường tự hồi phục sau khi hết sốt nhưng bệnh nhân vẫn cần được theo dõi sát sao tại bệnh viện.

Mất thính lực tạm thời hoặc vĩnh viễn

Virus quai bị có thể tấn công sâu vào ốc tai, gây tổn thương dây thần kinh thính giác. Biến chứng này thường xảy ra ở một bên tai với tỷ lệ khoảng 1/20.000 đến 1/3.400 trường hợp. Dù mất thính lực tạm thời có thể hồi phục nhưng mất thính lực vĩnh viễn là một di chứng cực kỳ nghiêm trọng, gần như không thể can thiệp y khoa để lấy lại khả năng nghe hoàn toàn.

Viêm tuyến giáp

Đây là biến chứng nội tiết hiếm gặp, xảy ra khi virus gây viêm nhiễm tại tuyến giáp. Tình trạng này có thể dẫn đến các rối loạn chức năng tạm thời như cường giáp hoặc suy giáp nhẹ, khiến người bệnh mệt mỏi hoặc thay đổi nhịp tim. May mắn là viêm tuyến giáp do quai bị thường có tính chất lành tính, đa số các trường hợp sẽ tự khỏi sau vài tuần điều trị triệu chứng.

Viêm cơ tim

Viêm cơ tim là biến chứng đặc biệt nguy hiểm dù tỷ lệ mắc rất thấp. Virus gây viêm lớp cơ tim, làm suy giảm khả năng co bóp và ảnh hưởng trực tiếp đến hoạt động của hệ tuần hoàn. Người bệnh có thể đối mặt với tình trạng rối loạn nhịp tim hoặc suy tim tạm thời. Nếu có các dấu hiệu đau ngực hay khó thở, việc theo dõi điện tâm đồ là bắt buộc để tránh rủi ro tính mạng.

Viêm khớp do quai bị

Biến chứng này thường biểu hiện qua tình trạng sưng, nóng, đỏ và đau tại các khớp lớn như khớp gối, cổ tay hoặc cổ chân. Viêm khớp thường xuất hiện muộn hơn sau khi các triệu chứng sưng tuyến mang tai đã giảm bớt. Tuy gây khó khăn trong vận động ngắn hạn nhưng biến chứng này thường đáp ứng tốt với thuốc giảm đau và hồi phục hoàn toàn sau vài tuần mà không để lại di chứng khớp.

Biến chứng thai kỳ (nếu mắc quai bị khi mang thai)

Phụ nữ mang thai mắc quai bị cần được theo dõi đặc biệt, nhất là trong 3 tháng đầu thai kỳ vì virus có thể làm tăng nguy cơ sảy thai hoặc thai chết lưu. Mặc dù y học hiện nay chưa tìm thấy bằng chứng xác thực về việc virus quai bị gây dị tật bẩm sinh cho thai nhi nhưng việc phối hợp chặt chẽ giữa bác sĩ truyền nhiễm và sản khoa là vô cùng cần thiết để bảo vệ sức khỏe mẹ và bé.

Biến chứng quai bị xảy ra khi nào?

Biến chứng quai bị thường xuất hiện sau 3 - 7 ngày khởi phát bệnh, đặc biệt khi triệu chứng sưng tuyến mang tai bắt đầu giảm. Đây là giai đoạn virus lan ra các cơ quan khác. Các yếu tố làm tăng nguy cơ biến chứng quai bị có thể kể đến như:

• Tuổi dậy thì và người trưởng thành: Biến chứng quai bị xảy ra thường xuyên và nặng hơn ở nhóm này so với trẻ nhỏ (ví dụ: Viêm tinh hoàn hiếm ở trẻ trước dậy thì).
• Quai bị không được theo dõi, chăm sóc đúng cách: Nghỉ ngơi kém, dinh dưỡng không đảm bảo.
• Sức đề kháng kém: Do bệnh nền hoặc chưa tiêm vắc xin.

Cần làm gì để ngăn ngừa quai bị biến chứng?

Để ngăn ngừa quai bị biến chứng, bạn cần:

Theo dõi và chăm sóc bệnh nhân đúng cách

Để giảm nguy cơ biến chứng quai bị, người bệnh cần tuân thủ các nguyên tắc sau:

• Nghỉ ngơi tuyệt đối trong giai đoạn sốt và sưng.
• Ăn thức ăn mềm, dễ tiêu, uống nhiều nước.
• Tránh vận động mạnh, đặc biệt ở nam giới để giảm nguy cơ viêm tinh hoàn.

Điều trị cải thiện triệu chứng

Các biện pháp hỗ trợ triệu chứng bao gồm:

• Hạ sốt bằng Paracetamol theo chỉ định.
• Giảm đau, giảm viêm (không tự ý dùng thuốc kháng sinh vì quai bị do virus).
• Chườm lạnh vùng sưng để giảm đau.

Điều trị biến chứng cụ thể

Khi xuất hiện dấu hiệu bất thường, người bệnh cần:

• Can thiệp y tế sớm (ví dụ: Theo dõi tại bệnh viện nếu đau đầu dữ dội, co giật, đau bụng nặng).
• Theo dõi chặt chẽ tại cơ sở y tế nếu nghi ngờ biến chứng quai bị nặng như viêm não, viêm tụy.

Các biện pháp phòng ngừa bệnh quai bị

Để tránh mắc bệnh và biến chứng quai bị, bạn cần thực hiện các biện pháp sau:

• Tiêm vắc xin phòng quai bị đầy đủ và đúng lịch (thường kết hợp MMR: Sởi-quai bị-rubella, 2 mũi).
• Giữ vệ sinh cá nhân: Rửa tay thường xuyên, không dùng chung đồ dùng cá nhân.
• Hạn chế tiếp xúc với người mắc bệnh, đặc biệt trong giai đoạn lây lan (2 ngày trước đến 5 ngày sau sưng tuyến mang tai).
• Đeo khẩu trang khi có dịch bệnh trong cộng đồng.
• Tăng cường sức đề kháng: Ăn uống cân bằng, tập luyện, ngủ đủ giấc.

Những câu hỏi thường gặp về biến chứng quai bị

Dưới đây là những câu hỏi thường gặp về biến chứng quai bị và lời giải đáp:

Bị quai bị tắm nước nóng có tăng nguy cơ biến chứng không?

Không có bằng chứng khoa học cho thấy tắm nước nóng làm tăng biến chứng quai bị. Tuy nhiên, người bệnh nên tắm nước ấm, tránh nước quá nóng để không kích thích vùng sưng tuyến mang tai hoặc tinh hoàn (nếu có viêm). Giữ vệ sinh cơ thể là tốt nhưng tránh chườm nóng trực tiếp lên vùng viêm.

Người đã tiêm vắc xin có thể bị biến chứng quai bị không?

Người đã tiêm vắc xin vẫn có thể mắc quai bị nhưng triệu chứng mà người này phải đối mặt thường nhẹ hơn và nguy cơ biến chứng quai bị cũng thấp hơn nhiều so với người chưa tiêm (ví dụ: Viêm tinh hoàn giảm đáng kể ở người tiêm 2 mũi vắc xin).

Các biến chứng quai bị bao lâu thì khỏi?

Thời gian khỏi khi bị biến chứng quai bị phụ thuộc loại biến chứng. Cụ thể:

• Viêm tinh hoàn, viêm tụy thường khỏi sau 1-2 tuần.
• Viêm màng não tự khỏi trong vài ngày đến tuần.
• Mất thính lực có thể vĩnh viễn.
• Viêm não hiếm khi để lại di chứng nặng nếu xử trí sớm.

Biến chứng quai bị tuy không phải lúc nào cũng xảy ra nhưng có thể gây hậu quả nghiêm trọng nếu chủ quan. Việc nhận biết sớm, chăm sóc đúng cách và chủ động phòng ngừa bằng vắc xin là chìa khóa giúp bảo vệ sức khỏe cho bản thân và cộng đồng. Nếu nghi ngờ mắc quai bị hoặc có dấu hiệu bất thường, hãy đến cơ sở y tế để được khám và theo dõi kịp thời. Phòng bệnh luôn tốt hơn chữa bệnh!