Dịch kính võng mạc là gì? Cơ chế, dấu hiệu và nguy cơ biến chứng

Mắt là cơ quan giúp con người tiếp nhận hình ảnh và tương tác với thế giới xung quanh. Để hình ảnh được ghi nhận rõ nét, nhiều cấu trúc trong mắt phải phối hợp nhịp nhàng, trong đó dịch kính và võng mạc đóng vai trò trung tâm. Tuy nhiên, không ít người chỉ quan tâm đến thủy tinh thể hoặc giác mạc mà ít khi chú ý đến dịch kính võng mạc, cho đến khi xuất hiện các triệu chứng như ruồi bay, mờ mắt hoặc chớp sáng. Bài viết dưới đây sẽ giúp bạn hiểu rõ dịch kính võng mạc là gì, cơ chế hoạt động, các bệnh lý thường gặp và những dấu hiệu cảnh báo sớm cần đặc biệt lưu ý.

Dịch kính võng mạc là gì?

Dịch kính là một chất dạng gel trong suốt, không màu, chiếm khoảng 80% thể tích nhãn cầu. Cấu trúc này nằm giữa thủy tinh thể ở phía trước và võng mạc ở phía sau, tạo nên khoang dịch kính. Khi nhắc đến dịch kính võng mạc, thuật ngữ này thường dùng để chỉ mối liên hệ giải phẫu và chức năng giữa dịch kính và bề mặt võng mạc, nơi hai cấu trúc tiếp xúc và tương tác trực tiếp.

Cấu tạo của dịch kính

Về mặt sinh học, dịch kính gồm khoảng 98 - 99% là nước. Phần còn lại là mạng lưới collagen, acid hyaluronic và một số protein đặc hiệu, giúp dịch kính duy trì độ trong suốt và tính đàn hồi cần thiết. Ở trạng thái bình thường, cấu trúc này cho phép ánh sáng đi xuyên qua mà không bị tán xạ, đảm bảo hình ảnh truyền tới võng mạc được rõ ràng.

Chức năng của dịch kính võng mạc

Dịch kính không đơn thuần là “chất lấp đầy” trong nhãn cầu. Vai trò của nó bao gồm:

• Truyền ánh sáng: Dịch kính trong suốt giúp ánh sáng đi thẳng tới võng mạc, nơi các tế bào cảm thụ ánh sáng chuyển đổi tín hiệu thành xung thần kinh.
• Duy trì hình dạng nhãn cầu: Nhờ tính đàn hồi và thể tích lớn, dịch kính góp phần giữ cho nhãn cầu ổn định, chống lại các tác động cơ học nhẹ.
• Hỗ trợ võng mạc: Ở nhiều vị trí, dịch kính bám nhẹ vào võng mạc, giúp võng mạc áp sát lớp nền phía dưới trong điều kiện sinh lý bình thường.

Lưu ý: Khi mối liên kết giữa dịch kính và võng mạc bị thay đổi do tuổi tác, bệnh lý hoặc chấn thương nguy cơ xuất hiện các rối loạn thị lực sẽ tăng lên đáng kể.

Các tình trạng thường gặp ở dịch kính võng mạc

Những bất thường liên quan đến dịch kính và võng mạc có thể diễn tiến âm thầm hoặc khởi phát đột ngột. Dưới đây là các tình trạng thường gặp và có ý nghĩa lâm sàng quan trọng.

Vẩn đục dịch kính

Vẩn đục dịch kính là tình trạng dịch kính mất đi độ trong suốt vốn có do sự thay đổi cấu trúc bên trong, khiến người bệnh nhìn thấy các đốm, sợi hoặc bóng mờ lơ lửng trong tầm nhìn. Hiện tượng này thường được mô tả bằng cảm giác “ruồi bay” trước mắt và có thể xuất hiện ở một hoặc cả hai mắt.

Về bản chất, dịch kính là một khối gel trong suốt. Khi tuổi tác tăng lên hoặc dưới tác động của các yếu tố bệnh lý, mạng lưới collagen trong dịch kính có thể kết tụ lại thành các đám nhỏ. Những đám này tạo bóng lên võng mạc khi ánh sáng đi qua, từ đó gây ra hiện tượng vẩn đục.

Nguyên nhân thường gặp của vẩn đục dịch kính gồm:

• Quá trình lão hóa tự nhiên của mắt, đặc biệt ở người trên 40 tuổi.
• Bong dịch kính sau, khi dịch kính co rút và thay đổi cấu trúc.
• Cận thị nặng, làm tăng nguy cơ biến đổi dịch kính sớm.
• Viêm trong nhãn cầu hoặc xuất huyết dịch kính mức độ nhẹ.

Xuất huyết dịch kính

Xuất huyết dịch kính là tình trạng máu chảy vào khoang dịch kính, làm mất đi độ trong suốt vốn có của chất gel này. Người bệnh thường mô tả cảm giác nhìn thấy “đám mây đen”, vệt mờ hoặc thị lực giảm đột ngột.

Nguyên nhân phổ biến gồm:

• Bệnh võng mạc do đái tháo đường, khi các mạch máu bất thường dễ vỡ.
• Rách hoặc bong võng mạc gây chảy máu vào dịch kính.
• Chấn thương mắt hoặc va đập mạnh vùng đầu.

Nếu lượng máu nhiều và không được xử trí phù hợp, xuất huyết dịch kính có thể che khuất võng mạc, làm trì hoãn chẩn đoán các tổn thương nguy hiểm phía sau.

Bong dịch kính sau (Posterior Vitreous Detachment - PVD)

Theo thời gian, dịch kính có xu hướng lỏng dần và co rút. Khi hiện tượng này xảy ra, dịch kính có thể tách khỏi bề mặt võng mạc gọi là bong dịch kính sau. Đây là tình trạng thường gặp ở người lớn tuổi và không phải lúc nào cũng nguy hiểm.

Dấu hiệu thường gặp gồm:

• Xuất hiện “ruồi bay”: Các đốm nhỏ di động trong tầm nhìn.
• Cảm giác chớp sáng, đặc biệt khi ở nơi tối.

Trong đa số trường hợp, bong dịch kính sau là lành tính. Tuy nhiên, nếu lực kéo quá mạnh tại một số điểm bám, tình trạng này có thể gây rách võng mạc và dẫn đến bong võng mạc thứ phát.

Tăng sinh dịch kính võng mạc (Proliferative Vitreoretinopathy - PVR)

Tăng sinh dịch kính võng mạc là một biến chứng nghiêm trọng, thường xảy ra sau bong võng mạc hoặc phẫu thuật võng mạc. Các tế bào bất thường phát triển trên bề mặt võng mạc và trong dịch kính, tạo thành mô sẹo co kéo.

Hậu quả của tăng sinh dịch kính võng mạc là:

• Võng mạc bị co rút, khó áp trở lại vị trí bình thường.
• Nguy cơ tái bong võng mạc cao, ngay cả sau điều trị.
• Thị lực phục hồi kém hơn so với các trường hợp không có tăng sinh.

Biến chứng nguy hiểm khi dịch kính và võng mạc bị tổn thương

Tổn thương tại vùng dịch kính võng mạc không chỉ gây khó chịu tạm thời mà còn có thể để lại hậu quả lâu dài đối với thị lực.

Bong võng mạc

Bong võng mạc xảy ra khi lớp võng mạc tách khỏi lớp mô nuôi dưỡng phía dưới. Khi đó, các tế bào cảm thụ ánh sáng không còn được cung cấp đủ oxy và dưỡng chất, dẫn đến nguy cơ mất thị lực vĩnh viễn nếu không can thiệp kịp thời.

Rách võng mạc hoặc lỗ hoàng điểm

Những tổn thương nhỏ như rách võng mạc hoặc lỗ hoàng điểm có thể không gây đau, nhưng lại ảnh hưởng nghiêm trọng đến thị lực trung tâm. Người bệnh có thể thấy hình ảnh bị méo mó, mất chi tiết khi đọc chữ hoặc nhìn mặt người đối diện.

Suy giảm thị lực kéo dài

Ngay cả khi không dẫn đến mù lòa hoàn toàn, các biến chứng liên quan đến dịch kính và võng mạc cũng có thể làm suy giảm thị lực kéo dài, ảnh hưởng đến sinh hoạt, lao động và chất lượng cuộc sống.

Lưu ý quan trọng: Không phải mọi rối loạn dịch kính đều cần điều trị ngay. Tuy nhiên, việc theo dõi định kỳ bởi bác sĩ nhãn khoa giúp phát hiện sớm những biến đổi nguy hiểm trước khi biến chứng xảy ra.

Dấu hiệu nhận biết sớm

Việc nhận biết sớm các dấu hiệu bất thường liên quan đến dịch kính võng mạc có ý nghĩa quyết định trong bảo tồn thị lực. Bạn nên chủ động đi khám khi xuất hiện một trong các biểu hiện sau:

• Nhìn thấy nhiều đốm, sợi hoặc vệt đen di chuyển trong tầm nhìn.
• Thị lực mờ đột ngột hoặc giảm nhanh không rõ nguyên nhân.
• Cảm giác chớp sáng, lóe sáng ở một hoặc hai bên mắt.
• Khó nhìn rõ chi tiết trung tâm, hình ảnh bị méo hoặc thiếu một phần.

Khuyến cáo: Bất kỳ thay đổi nào về thị lực, dù thoáng qua, cũng không nên chủ quan. Thăm khám sớm giúp bác sĩ đánh giá chính xác tình trạng dịch kính và võng mạc, từ đó đưa ra hướng theo dõi hoặc điều trị phù hợp.

Dịch kính võng mạc là thành phần không thể thiếu trong cấu trúc và chức năng của mắt, giữ vai trò truyền ánh sáng và ổn định nhãn cầu. Khi mối liên hệ giữa dịch kính và võng mạc bị rối loạn, nhiều bệnh lý nguy hiểm có thể xuất hiện, từ xuất huyết dịch kính, bong dịch kính sau cho đến bong võng mạc hoặc tăng sinh dịch kính võng mạc. Việc hiểu đúng bản chất, nhận biết sớm các dấu hiệu bất thường và thăm khám nhãn khoa định kỳ là chìa khóa quan trọng giúp bảo vệ thị lực lâu dài và hạn chế nguy cơ biến chứng không hồi phục.