Phác đồ điều trị liệt dây thần kinh số VII ngoại biên theo Bộ Y tế

Liệt dây thần kinh số VII ngoại biên là tình trạng gây méo miệng, yếu cơ mặt và ảnh hưởng đáng kể đến sinh hoạt cũng như thẩm mỹ. Việc điều trị cần được thực hiện sớm, đúng phác đồ để tăng khả năng hồi phục và giảm nguy cơ di chứng. Tuân thủ hướng dẫn chuyên môn của Bộ Y tế giúp đảm bảo hiệu quả điều trị và tối ưu tiên lượng cho người bệnh.

Liệt dây thần kinh số VII ngoại biên là bệnh gì?

Liệt dây thần kinh số VII ngoại biên là tình trạng dây thần kinh mặt (dây thần kinh sọ số VII) bị tổn thương trên đường đi từ nhân dây thần kinh trong thân não đến các cơ vùng mặt. Tổn thương này làm mất hoặc giảm khả năng dẫn truyền xung thần kinh, khiến các cơ biểu cảm ở một bên khuôn mặt bị yếu hoặc liệt hoàn toàn. Người bệnh thường xuất hiện tình trạng méo miệng, lệch nhân trung, không nhắm kín mắt, mất nếp nhăn trán và khó thực hiện các động tác như cười, huýt sáo hoặc phồng má.

Theo Y học cổ truyền, liệt dây thần kinh số VII ngoại biên thuộc phạm vi chứng "Khẩu nhãn oa tà", một thể bệnh của chứng trúng phong kinh lạc. Đặc trưng của bệnh là tình trạng miệng méo, mắt lệch, vận động cơ mặt mất cân đối nhưng người bệnh vẫn tỉnh táo và không có rối loạn ý thức.

Y học cổ truyền cho rằng bệnh hình thành khi chính khí suy giảm, tạo điều kiện để các yếu tố ngoại tà như phong hàn hoặc phong nhiệt xâm nhập vào kinh lạc vùng mặt, làm khí huyết lưu thông kém, kinh mạch bị bế tắc và cơ mặt mất khả năng nuôi dưỡng. Bên cạnh đó, huyết ứ cũng được xem là một yếu tố góp phần gây cản trở tuần hoàn khí huyết, làm kéo dài quá trình hồi phục chức năng của dây thần kinh.

Trên cơ sở đó, nguyên tắc điều trị trong Y học cổ truyền thường tập trung vào khu phong, tán hàn hoặc thanh nhiệt, hoạt huyết, thông kinh lạc và phục hồi chức năng vận động của cơ mặt. Các phương pháp như châm cứu, điện châm, xoa bóp - bấm huyệt và phối hợp phục hồi chức năng được ứng dụng rộng rãi nhằm hỗ trợ cải thiện triệu chứng và thúc đẩy quá trình hồi phục.

Phác đồ điều trị liệt dây thần kinh số VII ngoại biên theo Bộ Y tế

Căn cứ theo các hướng dẫn chuyên môn của Bộ Y tế và các bệnh viện tuyến trung ương đang áp dụng, điều trị liệt dây thần kinh số VII ngoại biên cần dựa trên nguyên nhân gây bệnh, mức độ liệt và thời gian khởi phát. Mục tiêu điều trị là giảm phù nề dây thần kinh, phục hồi chức năng vận động cơ mặt, bảo vệ mắt và phòng ngừa di chứng.

Điều trị nội khoa

Nguyên tắc điều trị là xử trí theo nguyên nhân, đồng thời giảm viêm, giảm phù nề dây thần kinh và hỗ trợ tái tạo thần kinh.

Ở người bệnh liệt Bell hoặc liệt mặt vô căn, corticosteroid là thuốc được ưu tiên sử dụng trong giai đoạn sớm nhằm giảm phù nề dây thần kinh. Trong trường hợp nghi ngờ hoặc xác định nguyên nhân do virus Herpes simplex hoặc zona tai, có thể phối hợp thuốc kháng virus với corticosteroid. Khi có bằng chứng nhiễm khuẩn, bác sĩ sẽ cân nhắc chỉ định kháng sinh phù hợp. Ngoài ra, vitamin nhóm B thường được bổ sung nhằm hỗ trợ chuyển hóa và phục hồi tổ chức thần kinh.

Việc lựa chọn loại thuốc, liều lượng và thời gian điều trị cần tuân thủ chỉ định của bác sĩ chuyên khoa và được điều chỉnh theo tình trạng lâm sàng của từng người bệnh.

Chăm sóc và bảo vệ mắt

Bảo vệ mắt là một trong những nội dung quan trọng đối với người bệnh không nhắm kín mắt, bao gồm sử dụng nước mắt nhân tạo, tra mỡ mắt, đeo kính bảo vệ hoặc băng mắt khi ngủ nhằm phòng ngừa viêm loét giác mạc.

Phục hồi chức năng

Các phương pháp phục hồi chức năng như điện xung kích thích cơ, điện di, sóng ngắn, chiếu hồng ngoại, xoa bóp cơ mặt và tập vận động các cơ biểu cảm được chỉ định sớm để hạn chế teo cơ và giảm nguy cơ đồng vận hoặc co cứng cơ mặt. Người bệnh được hướng dẫn tập nhăn trán, nhíu mày, nhắm mắt, huýt sáo, phồng má và luyện phát âm các âm môi nhằm phục hồi chức năng vận động và cải thiện khả năng giao tiếp.

Đối với các trường hợp để lại di chứng co cứng cơ mặt kéo dài hoặc đồng vận nặng sau điều trị bảo tồn, bác sĩ chuyên khoa có thể cân nhắc các biện pháp can thiệp chuyên sâu tùy theo từng trường hợp cụ thể.

Điều trị bằng Y học cổ truyền

Theo Quyết định 5013/QĐ-BYT năm 2020 về hướng dẫn chẩn đoán và điều trị bệnh bằng Y học cổ truyền kết hợp Y học hiện đại, liệt dây thần kinh VII ngoại biên thuộc chứng Khẩu nhãn oa tà, thường được biện chứng thành ba thể bệnh chính gồm phong hàn, phong nhiệt và huyết ứ trệ kinh lạc. Mỗi thể bệnh có nguyên tắc điều trị và phương pháp can thiệp riêng.

Thể phong hàn ở kinh lạc

Pháp điều trị: Khu phong, tán hàn, ôn kinh, hoạt lạc.

Điều trị bằng thuốc

Các bài thuốc thường được sử dụng bao gồm Quế chi thang hoặc Hương tô tán, có thể gia giảm thêm các vị thuốc như Tang ký sinh, Bạch chỉ, Thương nhĩ tử tùy theo biểu hiện lâm sàng. Ngoài thuốc sắc, có thể sử dụng các thuốc Y học cổ truyền dạng thành phẩm có tác dụng tương đương theo chỉ định của thầy thuốc.

Điều trị không dùng thuốc

Châm cứu là phương pháp điều trị chủ đạo, ưu tiên các kỹ thuật ôn châm, ôn điện châm hoặc cứu nhằm tán hàn, thông kinh hoạt lạc. Các huyệt thường được lựa chọn gồm Ấn đường, Toản trúc, Dương bạch, Ngư yêu, Thái dương, Nghinh hương, Địa thương, Giáp xa, Nhân trung, Phong trì hai bên và Hợp cốc đối bên. Mỗi lần lưu kim khoảng 20 - 30 phút, thực hiện mỗi ngày, một liệu trình kéo dài từ 15 - 20 ngày.

Bên cạnh châm cứu, có thể phối hợp cấy chỉ, thủy châm và xoa bóp - bấm huyệt nhằm tăng cường tuần hoàn khí huyết, cải thiện chức năng cơ mặt và thúc đẩy quá trình hồi phục.

Thể phong nhiệt

Pháp điều trị: Khu phong, thanh nhiệt, hoạt huyết khi còn sốt; bổ huyết, hoạt lạc sau khi hết sốt.

Điều trị bằng thuốc

Các bài thuốc thường được lựa chọn là Ma hoàng thang hoặc Ngân kiều thang, có thể gia giảm thêm Bồ công anh, Ké đầu ngựa hoặc các vị thuốc khác tùy theo triệu chứng. Thuốc Y học cổ truyền dạng thành phẩm cũng có thể được sử dụng khi phù hợp.

Điều trị không dùng thuốc

Nguyên tắc châm cứu tương tự thể phong hàn, tuy nhiên không áp dụng cứu hoặc ôn châm do yếu tố nhiệt chiếm ưu thế. Các kỹ thuật xoa bóp, bấm huyệt, điện châm hoặc thủy châm vẫn được chỉ định nhằm phục hồi vận động cơ mặt.

Thể huyết ứ trệ kinh lạc

Pháp điều trị: Hành khí, hoạt huyết, thông kinh hoạt lạc.

Điều trị bằng thuốc

Các bài thuốc thường sử dụng là Thân thống trục ứ thang hoặc Thông khiếu hoạt huyết thang, với mục tiêu cải thiện tuần hoàn khí huyết, giảm ứ trệ và phục hồi chức năng thần kinh. Có thể thay thế bằng các chế phẩm Y học cổ truyền có tác dụng tương đương theo chỉ định chuyên môn.

Điều trị không dùng thuốc

Ngoài các huyệt điều trị giống thể phong hàn, người bệnh thường được châm bổ sung các huyệt Huyết hải và Túc tam lý hai bên nhằm tăng cường hoạt huyết và phục hồi chức năng thần kinh. Các phương pháp cấy chỉ, thủy châm, điện châm và xoa bóp - bấm huyệt cũng được phối hợp tùy từng trường hợp.

Thời gian điều trị ở cả ba thể bệnh thường kéo dài từ 15 - 20 ngày cho mỗi liệu trình và có thể điều chỉnh tùy theo mức độ tổn thương cũng như đáp ứng của người bệnh.

Liệt dây thần kinh số VII ngoại biên có chữa được không?

Tiên lượng của liệt dây thần kinh số VII ngoại biên phụ thuộc vào nguyên nhân gây bệnh, mức độ tổn thương dây thần kinh, thời điểm bắt đầu điều trị và khả năng đáp ứng của từng người bệnh. Đa số trường hợp liệt mặt vô căn có tiên lượng tốt nếu được chẩn đoán và điều trị sớm, đặc biệt trong vòng 72 giờ đầu kể từ khi khởi phát triệu chứng.

Phần lớn người bệnh có thể hồi phục hoàn toàn sau vài tuần đến vài tháng. Tuy nhiên, ở những trường hợp tổn thương dây thần kinh nặng, điều trị muộn hoặc do các nguyên nhân như chấn thương, khối u hoặc zona tai, quá trình hồi phục thường kéo dài hơn và nguy cơ để lại di chứng cũng cao hơn.

Các yếu tố tiên lượng thuận lợi bao gồm:

• Tuổi còn trẻ.
• Liệt mặt mức độ nhẹ hoặc trung bình.
• Điều trị sớm sau khi khởi phát.
• Không có bệnh lý nền ảnh hưởng đến quá trình phục hồi thần kinh.
• Đáp ứng tốt với điều trị nội khoa và phục hồi chức năng.

Ngược lại, tiên lượng kém thường gặp ở người bệnh liệt hoàn toàn cơ mặt ngay từ đầu, có bằng chứng thoái hóa dây thần kinh trên điện cơ, lớn tuổi, mắc đái tháo đường hoặc các bệnh lý mạn tính khác, cũng như ở những trường hợp điều trị muộn.

Một số biến chứng có thể gặp sau điều trị gồm:

• Liệt mặt tồn dư hoặc yếu cơ mặt kéo dài.
• Co cứng cơ mặt.
• Đồng vận (vận động bất thường của các nhóm cơ mặt khi thực hiện một động tác chủ ý).
• Co giật nửa mặt.
• Hội chứng "nước mắt cá sấu" (chảy nước mắt khi ăn).
• Khô mắt, viêm giác mạc hoặc loét giác mạc do không nhắm kín mắt.

Do đó, người bệnh cần được theo dõi định kỳ và đánh giá chức năng dây thần kinh mặt trong suốt quá trình điều trị nhằm phát hiện sớm các di chứng để có biện pháp can thiệp phù hợp.

Liệt dây thần kinh số VII ngoại biên là bệnh lý có tiên lượng tốt nếu được phát hiện sớm và điều trị đúng cách. Việc chẩn đoán chính xác nguyên nhân, kết hợp điều trị nội khoa, phục hồi chức năng và các phương pháp Y học cổ truyền khi có chỉ định sẽ giúp nâng cao hiệu quả điều trị và hạn chế di chứng. Người bệnh cần tuân thủ Phác đồ điều trị liệt dây thần kinh số VII ngoại biên theo Bộ Y tế, tái khám đúng hẹn và duy trì lối sống lành mạnh để hỗ trợ phục hồi chức năng thần kinh cũng như giảm nguy cơ tái phát.