Trẻ tăng cân nhanh, có nên dùng thuốc giảm cân cho con?

Một đứa trẻ 9 tuổi tăng cân nhanh thường khiến cha mẹ rơi vào trạng thái lo lắng. Khi những bộ quần áo vốn vừa vặn từ vài tháng trước bỗng trở nên chật chội, tâm lý chung của nhiều phụ huynh là tìm kiếm một giải pháp nhanh chóng, từ các loại trà giảm cân, thực phẩm chức năng cho đến những lời truyền tai về thuốc giảm cân để cải thiện vóc dáng cho con.

Tuy nhiên, cần lưu ý một điểm quan trọng về mặt y khoa: Việc trẻ tăng cân nhanh không đồng nghĩa với việc cần can thiệp bằng thuốc. Nhiều cha mẹ tin rằng khi chế độ ăn đã được điều chỉnh mà cân nặng vẫn tăng, thì thuốc là lối thoát duy nhất. Nhưng thực tế, cơ thể trẻ em đang trong giai đoạn phát triển vàng, và việc tự ý can thiệp thuốc giảm cân ở độ tuổi này có thể gây ra những hệ lụy khó lường cho sự tăng trưởng thể chất.

Theo bác sĩ Nguyễn Đặng Hồng Nhi, thuộc Đội ngũ chuyên môn Long Châu, quan niệm cho rằng trẻ béo phì cần thuốc để giảm cân nhanh là một hiểu lầm nguy hiểm. Điều trị béo phì trẻ em phải dựa trên lộ trình phân tầng, trong đó thay đổi lối sống là nền tảng bắt buộc và ưu tiên hàng đầu.

Để biết chính xác con mình đang ở mức độ nào và liệu các khuyến cáo quốc tế nói gì về việc dùng thuốc, chúng ta cần nhìn vào những tiêu chuẩn đánh giá khách quan thay vì chỉ quan sát bằng mắt thường.

Thừa cân và béo phì ở trẻ em: Cách phân biệt chính xác

Một sai lầm phổ biến của phụ huynh là áp dụng ngưỡng BMI của người lớn để đánh giá con cái. Ở người lớn, BMI trên 25 được coi là thừa cân, nhưng với trẻ em, con số này không có giá trị độc lập vì cơ thể trẻ thay đổi liên tục theo tuổi và giới tính.

Để đánh giá chính xác, y khoa sử dụng biểu đồ tăng trưởng của Tổ chức Y tế Thế giới (WHO), lựa chọn chỉ số nhân trắc phù hợp với độ tuổi và giới tính của trẻ. Phương pháp này không dựa vào một con số đơn lẻ mà đối chiếu các chỉ số của trẻ với chuẩn tăng trưởng theo tuổi và giới tính để xác định Z-score hoặc phân vị.

Cụ thể, tiêu chuẩn phân loại được áp dụng như sau:

• Trẻ từ 5 - 19 tuổi: Thừa cân khi BMI theo tuổi có Z-score > +1 SD và béo phì khi Z-score > +2 SD.
• Trẻ dưới 5 tuổi: Thừa cân khi cân nặng theo chiều dài hoặc chiều cao có Z-score > +2 SD và béo phì khi Z-score > +3 SD.

Riêng ở trẻ dưới 2 tuổi, việc đánh giá tăng trưởng cần dựa trên các chỉ số phù hợp như cân nặng theo tuổi, chiều dài theo tuổi và cân nặng theo chiều dài, thay vì chỉ dựa vào một chỉ số đơn lẻ để kết luận trẻ thừa cân hoặc béo phì.

Hướng dẫn của WHO về điều trị béo phì trẻ em theo nhóm tuổi

WHO đã đưa ra lộ trình can thiệp phân tầng rõ rệt, nhấn mạnh rằng không có một công thức chung cho mọi độ tuổi. Mục tiêu chính của điều trị béo phì trẻ em không đơn thuần là giảm số cân nặng trên bàn cân, mà là đảm bảo trẻ tăng trưởng khỏe mạnh và giảm thiểu các biến chứng chuyển hóa.

Lộ trình này chia làm hai hướng tiếp cận chính:

• Can thiệp lối sống: Bao gồm điều chỉnh chế độ ăn, tăng cường vận động và thay đổi hành vi. Đây là phương pháp áp dụng cho mọi đối tượng trẻ thừa cân, béo phì.
• Can thiệp y tế: Bao gồm dùng thuốc hoặc phẫu thuật giảm cân bariatric, chỉ được cân nhắc trong những trường hợp đặc biệt và theo chỉ định nghiêm ngặt của chuyên gia.

Điểm mấu chốt là sự phân chia nhóm tuổi. Đối với trẻ em, can thiệp lối sống không chỉ là hỗ trợ mà là điều kiện tiên quyết trước khi xem xét bất kỳ phương pháp y tế nào khác.

Thuốc giảm cân cho trẻ em: Khi nào được cân nhắc? Rủi ro tiềm ẩn là gì?

Câu hỏi lớn nhất của nhiều cha mẹ là: "Khi nào thì con tôi có thể dùng thuốc?". Theo hướng dẫn của WHO, việc can thiệp dược lý để quản lý béo phì cho trẻ em từ 0 đến 9 tuổi thường không được khuyến nghị.

Ở độ tuổi này, hệ nội tiết và các cơ quan trong cơ thể trẻ đang phát triển mạnh mẽ. Theo hướng dẫn của WHO, thuốc điều trị béo phì không được khuyến nghị cho trẻ từ 0 đến dưới 10 tuổi do bằng chứng về lợi ích và độ an toàn còn hạn chế, đồng thời cần cân nhắc những nguy cơ tiềm ẩn đối với sức khỏe và sự phát triển của trẻ. Vì vậy, mọi lời quảng cáo về thuốc giảm cân cho trẻ tiểu học đều không có cơ sở y khoa và tiềm ẩn rủi ro cao.

Đối với thanh thiếu niên từ 10 đến 19 tuổi, thuốc giảm cân chỉ được cân nhắc trong những trường hợp đặc biệt và phải đáp ứng các điều kiện nghiêm ngặt :

• Tình trạng sức khỏe: Trẻ bị béo phì, kèm theo các biến chứng liên quan đến béo phì như tiền đái tháo đường hoặc cao huyết áp.
• Hiệu quả can thiệp lối sống: Đã thực hiện các biện pháp can thiệp lối sống tích cực dưới sự giám sát y tế nhưng không đạt hiệu quả mong muốn.
• Điều kiện sử dụng thuốc: Thuốc phải được phê duyệt cho độ tuổi này và việc sử dụng phải được theo dõi chặt chẽ bởi bác sĩ chuyên khoa.

Nếu có thắc mắc về việc sử dụng thuốc giảm cân cho thanh thiếu niên, cha mẹ hãy tham vấn trực tiếp bác sĩ chuyên khoa để được tư vấn phù hợp.

Kiểm soát cân nặng an toàn cho trẻ qua lối sống và dinh dưỡng

Thay vì tìm đến thuốc, việc tập trung vào thay đổi hành vi là con đường bền vững nhất để điều trị béo phì trẻ em. Mục tiêu là tạo ra một môi trường lành mạnh để trẻ tự nguyện thay đổi, thay vì ép buộc khiến trẻ bị áp lực tâm lý.

Cha mẹ nên:

• Xác định chính xác nhu cầu năng lượng của trẻ để đảm bảo nạp đủ nhưng không thừa.
• Ưu tiên thực phẩm thấp năng lượng nhưng giàu chất xơ và vitamin.
• Hạn chế đồ uống có đường, thực phẩm nhiều đường bổ sung và các thực phẩm giàu năng lượng nhưng nghèo dinh dưỡng. Khẩu phần cần phù hợp với tuổi, tốc độ tăng trưởng và nhu cầu dinh dưỡng của trẻ.

Về vận động, khuyến khích trẻ tham gia các hoạt động thể chất hàng ngày. Việc kết hợp giữa dinh dưỡng thông minh và vận động không chỉ giúp kiểm soát cân nặng mà còn giảm nguy cơ mắc các bệnh chuyển hóa như đái tháo đường tuýp 2 ở trẻ em.

"Quyết định can thiệp điều trị cho trẻ không bao giờ bắt đầu từ việc chọn loại thuốc nào, mà bắt đầu từ việc đánh giá đúng chỉ số tăng trưởng và xây dựng một kế hoạch thay đổi lối sống phù hợp với tâm sinh lý của đứa trẻ". - Bác sĩ Hồng Nhi nhấn mạnh.

Cảnh báo nguy hiểm từ việc tự ý dùng thuốc và ăn kiêng cực đoan

Một rủi ro lớn hiện nay là xu hướng áp dụng chế độ ăn kiêng của người lớn cho trẻ em. Việc cắt giảm calo quá mức hoặc nhịn ăn để giảm cân nhanh có thể dẫn đến suy dinh dưỡng tiềm ẩn, thiếu hụt vi chất gây chậm phát triển chiều cao và ảnh hưởng đến chức năng nhận thức.

Cần thận trọng với các sản phẩm giảm cân không rõ nguồn gốc hoặc thực phẩm chức năng không được kiểm chứng, vì một số loại có thể chứa các thành phần gây ảnh hưởng đến sức khỏe. Những chất này có thể gây tác dụng phụ nghiêm trọng lên tim mạch, hệ thần kinh và gây rối loạn ăn uống kéo dài cho trẻ.

Khi nào cha mẹ cần đưa trẻ đi khám chuyên khoa dinh dưỡng?

Không phải trường hợp tăng cân nào cũng là béo phì do lối sống, và không phải trẻ béo phì nào cũng cần dùng thuốc. Tuy nhiên, cha mẹ cần đưa trẻ đến cơ sở y tế ngay nếu xuất hiện các dấu hiệu sau:

• Trẻ tăng cân nhanh bất thường trong thời gian ngắn mà không rõ nguyên nhân.
• Có các biểu hiện như khó thở khi vận động nhẹ, ngủ ngáy hoặc ngừng thở khi ngủ.
• Xuất hiện các dấu hiệu có thể gợi ý tình trạng kháng insulin như sạm da vùng cổ, nách (acanthosis nigricans).
• Trẻ có dấu hiệu trầm cảm, tự ti hoặc bị bắt nạt do ngoại hình.

Khi đi khám, cha mẹ nên chuẩn bị sẵn nhật ký ăn uống của trẻ trong một tuần và lịch sử tăng trưởng (cân nặng, chiều cao) để bác sĩ có căn cứ đánh giá chính xác nhất.

Việc lo lắng khi thấy con tăng cân là tâm lý dễ hiểu, nhưng cha mẹ không nên tự ý cho trẻ dùng thuốc giảm cân, đặc biệt ở trẻ dưới 10 tuổi. Theo hướng dẫn WHO, thuốc điều trị béo phì không được khuyến nghị cho nhóm tuổi này. Trẻ cần được đánh giá tăng trưởng và xây dựng kế hoạch chăm sóc phù hợp với độ tuổi, tình trạng sức khỏe.

Cha mẹ nên đưa trẻ đến cơ sở y tế để được đánh giá tăng trưởng và tư vấn hướng kiểm soát cân nặng phù hợp với độ tuổi.

Tình huống mở đầu mang tính minh họa, không đại diện cho một cá nhân cụ thể.