Xét nghiệm lao là gì? Khi nào cần thực hiện xét nghiệm lao?

Ho kéo dài, sụt cân, sốt về chiều hay mệt mỏi không rõ nguyên nhân có thể là triệu chứng lao phổi cần cảnh giác. Xét nghiệm lao là phương pháp y khoa quan trọng giúp xác định sự hiện diện của vi khuẩn lao, từ đó định hướng theo dõi và điều trị hiệu quả, đúng thời điểm.

Xét nghiệm lao là gì?

Xét nghiệm chẩn đoán lao phổi là các phương pháp y khoa được sử dụng nhằm phát hiện sự hiện diện của vi khuẩn lao (Mycobacterium tuberculosis) trong cơ thể hoặc đánh giá đáp ứng miễn dịch với vi khuẩn này, giúp chẩn đoán lao phổi và lao ngoài phổi. Thông qua kết quả xét nghiệm, bác sĩ có thể xác định người bệnh đang mắc lao hoạt động, lao tiềm ẩn hoặc giúp giảm khả năng nghi ngờ nhiễm lao khi kết hợp với đánh giá lâm sàng và các xét nghiệm phù hợp.

Chủ động làm xét nghiệm lao khi có dấu hiệu nghi ngờ hoặc thuộc nhóm nguy cơ giúp chẩn đoán sớm, điều trị kịp thời, giảm biến chứng và hạn chế lây lan bệnh trong cộng đồng.

Khi nào cần làm xét nghiệm lao?

Xét nghiệm lao cần được thực hiện khi người bệnh có triệu chứng nghi ngờ, thuộc nhóm nguy cơ cao hoặc theo chỉ định y tế nhằm phát hiện sớm và kiểm soát bệnh hiệu quả. Cụ thể, xét nghiệm lao thường được khuyến nghị trong các trường hợp sau:

• Ho kéo dài trên 2 - 3 tuần, ho khan hoặc ho có đờm, đôi khi lẫn máu, không đáp ứng với điều trị thông thường.
• Sốt nhẹ về chiều, ra mồ hôi đêm, mệt mỏi kéo dài không rõ nguyên nhân.
• Sụt cân, chán ăn, suy nhược cơ thể dù không thay đổi chế độ sinh hoạt.
• Đau ngực, khó thở, đặc biệt khi kèm theo các triệu chứng hô hấp kéo dài.
• Tiếp xúc gần với người mắc bệnh lao, nhất là lao phổi đang trong giai đoạn lây nhiễm.
• Thuộc nhóm nguy cơ cao: Người nhiễm HIV, người suy giảm miễn dịch, người mắc bệnh mạn tính (đái tháo đường, bệnh phổi mạn), người cao tuổi, trẻ em,...
• Khám sức khỏe định kỳ hoặc tầm soát lao theo yêu cầu của cơ quan y tế, trường học, doanh nghiệp hoặc trước khi phẫu thuật, ghép tạng.

Các phương pháp xét nghiệm lao phổ biến hiện nay

Hiện nay, có nhiều phương pháp xét nghiệm lao giúp phát hiện bệnh sớm, xác định chính xác tình trạng nhiễm lao và hỗ trợ bác sĩ lựa chọn hướng điều trị phù hợp cho từng đối tượng.

Soi đờm tìm vi khuẩn lao (AFB)

Xét nghiệm đờm AFB sử dụng kính hiển vi để phát hiện trực tiếp vi khuẩn lao trong mẫu đờm. Ưu điểm của phương pháp này là đơn giản, chi phí thấp và cho kết quả nhanh, thường được dùng trong sàng lọc lao phổi. Tuy nhiên, độ nhạy không cao, đặc biệt ở giai đoạn sớm hoặc khi số lượng vi khuẩn ít.

Xét nghiệm GeneXpert (Xpert MTB/RIF)

GeneXpert là kỹ thuật sinh học phân tử giúp phát hiện DNA của vi khuẩn lao và xác định tình trạng kháng rifampicin - một chỉ điểm quan trọng gợi ý lao kháng thuốc. Phương pháp này có độ chính xác cao, cho kết quả nhanh trong vài giờ và được Tổ chức Y tế Thế giới khuyến cáo sử dụng rộng rãi trong chẩn đoán lao hiện nay.

Nuôi cấy vi khuẩn lao

Nuôi cấy vi khuẩn là phương pháp có giá trị cao trong khẳng định chẩn đoán và đánh giá độ nhạy thuốc, thường được xem là tiêu chuẩn tham chiếu trong vi sinh học. Đây được xem là “tiêu chuẩn vàng” trong chẩn đoán lao, tuy nhiên thời gian cho kết quả kéo dài từ vài tuần do vi khuẩn lao phát triển chậm.

Chụp X-quang phổi

X-quang phổi là phương pháp hỗ trợ quan trọng trong chẩn đoán lao phổi, giúp phát hiện các tổn thương nghi ngờ như thâm nhiễm, hang lao. Tuy không khẳng định chắc chắn bệnh lao, nhưng X-quang giúp định hướng xét nghiệm chuyên sâu và theo dõi tiến triển điều trị.

Xét nghiệm Mantoux (test lao trong da)

Xét nghiệm Mantoux đánh giá phản ứng miễn dịch của cơ thể với kháng nguyên lao bằng cách tiêm tuberculin dưới da. Phương pháp này không phân biệt được lao tiềm ẩn, lao đã từng nhiễm trước đó hay ảnh hưởng của vắc xin BCG, do đó cần được diễn giải thận trọng và kết hợp các xét nghiệm khác.

Xét nghiệm IGRA (Interferon Gamma Release Assay)

IGRA test đo lượng interferon-gamma do tế bào miễn dịch tiết ra khi tiếp xúc với kháng nguyên lao. Xét nghiệm này có độ đặc hiệu cao, ít bị ảnh hưởng bởi vắc xin BCG và thường được sử dụng để chẩn đoán lao tiềm ẩn, đặc biệt ở nhóm nguy cơ cao.

Những ai nên làm xét nghiệm lao?

Những người có nguy cơ mắc lao hoặc nghi ngờ nhiễm lao nên chủ động thực hiện xét nghiệm lao để phát hiện sớm và điều trị kịp thời. Cụ thể gồm các nhóm sau:

• Người có triệu chứng nghi ngờ bệnh lao như: Ho kéo dài trên 2 - 3 tuần, ho ra máu, sốt nhẹ về chiều, ra mồ hôi ban đêm, sụt cân, mệt mỏi kéo dài.
• Người tiếp xúc gần với bệnh nhân lao, đặc biệt là lao phổi đang trong giai đoạn lây nhiễm.
• Người thuộc nhóm nguy cơ cao: Người nhiễm HIV, suy giảm miễn dịch, đang điều trị bằng thuốc ức chế miễn dịch hoặc corticoid kéo dài.
• Người mắc bệnh mãn tính như đái tháo đường, bệnh phổi mạn tính, bệnh thận mạn, suy dinh dưỡng.
• Trẻ em và người cao tuổi, do hệ miễn dịch yếu hơn, dễ mắc lao và biến chứng nặng.
• Nhân viên y tế, người làm việc trong môi trường nguy cơ cao như bệnh viện, trại giam, trung tâm bảo trợ xã hội.
• Người sống hoặc làm việc tại khu vực có tỷ lệ lao cao, điều kiện vệ sinh, thông khí kém.
• Người cần tầm soát lao theo yêu cầu khám sức khỏe định kỳ, trước phẫu thuật, ghép tạng hoặc xuất khẩu lao động.

Nên làm gì nếu xét nghiệm lao dương tính?

Được bác sĩ chuyên khoa đánh giá và chỉ định phác đồ điều trị phù hợp

Ngay khi xét nghiệm lao dương tính, người bệnh cần được bác sĩ chuyên khoa thăm khám, đánh giá toàn diện và chỉ định phác đồ điều trị lao phù hợp. Việc dùng thuốc chống lao phải đúng loại, đủ liều và đủ thời gian (thường kéo dài nhiều tháng) nhằm tiêu diệt hoàn toàn vi khuẩn lao và ngăn ngừa tình trạng lao kháng thuốc.

Tuân thủ nghiêm ngặt phác đồ điều trị và tái khám đúng lịch

Trong quá trình điều trị, các triệu chứng có thể thuyên giảm sớm, tuy nhiên người bệnh không được tự ý ngừng thuốc. Việc bỏ dở điều trị hoặc dùng thuốc không đúng chỉ định là nguyên nhân hàng đầu dẫn đến lao tái phát và lao kháng đa thuốc, gây khó khăn cho việc điều trị về sau. Người bệnh cần tái khám đúng lịch để bác sĩ theo dõi đáp ứng điều trị, kiểm tra kết quả xét nghiệm và phát hiện sớm các tác dụng phụ của thuốc chống lao.

Thực hiện các biện pháp phòng ngừa lây nhiễm trong cộng đồng

Lao là bệnh truyền nhiễm qua đường hô hấp, vì vậy trong giai đoạn đầu điều trị, người bệnh cần đeo khẩu trang, che miệng khi ho hoặc hắt hơi và hạn chế tiếp xúc gần với người xung quanh. Việc không khạc nhổ bừa bãi, giữ môi trường sống thông thoáng, sạch sẽ giúp giảm nguy cơ lây lan vi khuẩn lao trong cộng đồng.

Duy trì chế độ sinh hoạt và dinh dưỡng hợp lý để hỗ trợ hồi phục

Người bệnh nên xây dựng chế độ ăn đầy đủ dinh dưỡng, giàu đạm, vitamin và khoáng chất nhằm nâng cao thể trạng và hỗ trợ quá trình hồi phục. Bên cạnh đó, cần nghỉ ngơi hợp lý, tránh lao động nặng và hạn chế rượu bia, thuốc lá để giảm gánh nặng cho gan và phổi trong suốt thời gian điều trị.

Chi phí xét nghiệm lao bao nhiêu tiền?

Chi phí xét nghiệm lao không cố định mà tùy thuộc vào các yếu tố sau:

• Loại xét nghiệm thực hiện: Soi đờm, GeneXpert, nuôi cấy, X-quang phổi, xét nghiệm miễn dịch (Mantoux/IGRA)… mỗi loại có mức giá khác nhau. Chi phí xét nghiệm lao ở Việt Nam dao động khoảng 80.000 - 400.000 VNĐ/lần cho các phương pháp cơ bản.
• Cơ sở thực hiện: Bệnh viện công, phòng khám tư nhân hay trung tâm xét nghiệm uy tín đều áp mức phí khác nhau.
• Địa phương và gói dịch vụ: Nơi có mức sống cao hơn hay gói xét nghiệm kết hợp nhiều hạng mục thường có chi phí cao hơn.
  Bảo hiểm y tế và chính sách hỗ trợ: Nếu bạn có bảo hiểm y tế và đăng ký tại cơ sở khám chữa đúng tuyến, phần lớn chi phí xét nghiệm lao có thể được bảo hiểm chi trả một phần hoặc toàn bộ theo quy định.

Để biết chi phí xét nghiệm lao chính xác, bạn nên liên hệ trực tiếp với cơ sở y tế dự định làm xét nghiệm hoặc hỏi bác sĩ điều trị để được tư vấn dựa trên nhu cầu và điều kiện cụ thể.

Xét nghiệm lao bao lâu có kết quả?

Thời gian trả kết quả xét nghiệm lao phụ thuộc vào phương pháp xét nghiệm được chỉ định, tình trạng bệnh và cơ sở thực hiện. Cụ thể:

• Soi đờm tìm vi khuẩn lao (AFB): Thường có kết quả trong ngày hoặc sau vài giờ, phù hợp để sàng lọc ban đầu nhưng độ nhạy không cao.
• Xét nghiệm GeneXpert (PCR lao): Cho kết quả nhanh, thường trong khoảng 2 giờ kể từ khi mẫu được xử lý.
• X-quang phổi: Có kết quả ngay trong ngày, giúp phát hiện tổn thương nghi ngờ lao nhưng không khẳng định chẩn đoán.
• Test Mantoux (tuberculin): Cần 48 - 72 giờ sau tiêm để đọc kết quả.
• Xét nghiệm IGRA: Thường trả kết quả sau 1 - 2 ngày.
• Nuôi cấy vi khuẩn lao: Thời gian lâu nhất, từ 2 - 8 tuần, nhưng có giá trị cao trong khẳng định chẩn đoán và làm kháng sinh đồ.

Những lưu ý quan trọng khi làm xét nghiệm lao

Trước khi tiến hành xét nghiệm lao, người bệnh cần nắm rõ một số lưu ý quan trọng sau:

• Khai báo đầy đủ triệu chứng và tiền sử tiếp xúc với người mắc lao để bác sĩ lựa chọn phương pháp xét nghiệm phù hợp.
• Tuân thủ đúng hướng dẫn lấy mẫu, đặc biệt là mẫu đờm (lấy vào buổi sáng, đờm sâu từ phổi, tránh nước bọt) để đảm bảo độ chính xác.
• Không tự ý dùng kháng sinh hoặc thuốc chống lao trước khi xét nghiệm, vì có thể làm sai lệch kết quả.
• Đến đúng thời gian hẹn đọc kết quả đối với các xét nghiệm cần theo dõi sau vài ngày như test Mantoux.
• Thông báo cho bác sĩ các bệnh lý nền (HIV, đái tháo đường, suy giảm miễn dịch) hoặc tình trạng mang thai, đang dùng thuốc ức chế miễn dịch.
• Giữ vệ sinh hô hấp khi đi xét nghiệm, đeo khẩu trang và che miệng khi ho để hạn chế lây nhiễm cho người xung quanh.

Xét nghiệm lao không chỉ giúp chẩn đoán sớm và chính xác mà còn góp phần kiểm soát nguồn lây, bảo vệ sức khỏe cá nhân và cộng đồng. Khi có triệu chứng nghi ngờ hoặc thuộc nhóm nguy cơ cao, chủ động thực hiện xét nghiệm lao theo tư vấn y tế là cần thiết để phát hiện bệnh kịp thời và điều trị hiệu quả.