Cây xạ đen có công dụng gì? Cách sử dụng ra sao?

Trong dân gian, lá cây xạ đen được biết đến rộng rãi với công dụng hỗ trợ điều trị ung thư, nên nhiều người tìm mua và sử dụng loại dược liệu này. Tuy nhiên, thực tế cây xạ đen có những tác dụng gì, việc uống nước xạ đen hằng ngày có tốt không và các bài thuốc từ cây xạ đen gồm những gì? Hãy cùng Nhà thuốc Long Châu tìm hiểu trong bài viết dưới đây.

Cây xạ đen là gì?

Cây xạ đen còn được gọi là cây ung thư (theo cách gọi của người Mường ở Hòa Bình), ngoài ra còn có các tên khác như cây quả nâu, bách giải, bạch vạn hoa, thanh giang đằng, dây gối,... Tên khoa học của loài này là Celastrus hindsii Benth et Hook, thuộc họ dây gối (Celastraceae). Ở Việt Nam, xạ đen thường mọc nhiều tại các vùng rừng núi, đặc biệt ở Hòa Bình, Thanh Hóa và Ninh Bình. Đây là loại dược liệu được sử dụng phổ biến trong y học cổ truyền.

Đặc tính sinh học của cây xạ đen

Xạ đen là cây dây leo thân gỗ, có thể dài từ 3 - 10m, thường mọc thành bụi. Cây non có màu xám nhạt, không có lông. Khi trưởng thành, thân chuyển sang màu xanh nâu và có nhiều lông.

Lá mọc so le, phiến lá hình bầu dục, đầu nhọn, dài khoảng 7 - 12cm, rộng 3 - 5cm, mép lá có răng cưa nhỏ, cuống lá ngắn (khoảng 5 - 7mm).

Hoa có màu trắng, gồm 5 cánh, mọc thành chùm ở nách lá hoặc đầu cành, chùm hoa dài 5 - 10cm, cuống hoa dài khoảng 2 - 4mm. Quả có dạng hình trứng, dài khoảng 1cm, ban đầu màu xanh, khi chín chuyển vàng và tách thành 3 mảnh. Cây ra hoa từ tháng 3 đến tháng 5 và kết quả từ tháng 8 đến tháng 12.

Các bộ phận của cây có thể thu hái quanh năm, nhưng nên chọn cây già để đảm bảo dược tính cao. Sau khi thu hoạch, cần rửa sạch, cắt nhỏ, phơi hoặc sấy khô và bảo quản kín để sử dụng lâu dài.

Thành phần hoá học trong cây xạ đen

Các hoạt chất trong cây xạ đen được cho là mang lại nhiều lợi ích cho sức khỏe, nhờ vào thành phần hóa học đa dạng như:

• Flavonoid: Là chất chống oxy hóa mạnh, giúp bảo vệ tế bào trước sự tấn công của các gốc tự do, hỗ trợ tăng cường miễn dịch và góp phần phòng ngừa các bệnh như ung thư, tai biến, lão hóa, xơ vữa động mạch.
• Polyphenol: Có khả năng bảo vệ và hỗ trợ phục hồi tế bào bị tổn thương, đồng thời chống lại các tác nhân gây hại và góp phần duy trì hệ lợi khuẩn đường ruột.
• Tanin: Hoạt động như một chất chống oxy hóa, hỗ trợ phòng ngừa bệnh tim mạch, ung thư và giúp kiểm soát tiến triển của một số bệnh mạn tính.
• Saponin triterpenoid: Được ghi nhận có khả năng ức chế sự hình thành và phát triển của tế bào bất thường, đồng thời hỗ trợ tái tạo và phục hồi các tế bào bị tổn thương, góp phần kiểm soát sự tiến triển của khối u.
• Axit amin: Giúp cải thiện chất lượng giấc ngủ và hỗ trợ nâng cao hiệu suất hoạt động của cơ thể.

Cây xạ đen có tác dụng gì?

Cây xạ đen được ghi nhận chứa nhiều hoạt chất sinh học như flavonoid, polyphenol, quinone, saponin triterpenoid, axit amin,… Nhờ đó, dược liệu này mang lại một số tác dụng dược lý đáng chú ý:

Tác dụng hỗ trợ chống khối u

Các hợp chất như flavonoid, polyphenol và quinone có khả năng ức chế sự phát triển của tế bào bất thường, góp phần làm chậm quá trình hình thành khối u và hạn chế nguy cơ lan rộng.

Tác dụng chống oxy hóa

Những hoạt chất trong xạ đen có khả năng trung hòa các gốc tự do, từ đó giúp bảo vệ tế bào trước tổn thương và làm giảm các tác động bất lợi liên quan đến quá trình lão hóa.

Tác dụng kháng khuẩn

Đặc biệt, nhóm saponin triterpenoid được cho là có khả năng hỗ trợ cơ thể chống lại sự xâm nhập của vi khuẩn, góp phần bảo vệ sức khỏe tổng thể.

Công dụng theo y học cổ truyền

Theo Đông y, xạ đen có vị đắng, hơi chát, tính hàn. Dược liệu này thường được sử dụng với mục đích thanh nhiệt, giải độc, tiêu viêm, hỗ trợ giảm đau, an thần và tăng cường sức đề kháng.

Một số ứng dụng phổ biến

Xạ đen được dùng trong nhiều bài thuốc dân gian nhằm hỗ trợ cải thiện các tình trạng như:

• Bệnh gan (viêm gan, xơ gan, gan nhiễm mỡ).
• Ổn định huyết áp.
• Giảm căng thẳng, hỗ trợ giấc ngủ.
• Các vấn đề về da như mụn nhọt, viêm loét.
• Đau nhức xương khớp, cột sống.
• Hỗ trợ trong các bệnh lý khối u.

Tùy theo mục đích sử dụng và từng bài thuốc, liều dùng có thể khác nhau, nhưng thông thường không nên vượt quá khoảng 70g mỗi ngày. Để đảm bảo an toàn và hiệu quả, nên tham khảo ý kiến của thầy thuốc hoặc người có chuyên môn trước khi sử dụng.

Cách dùng dược liệu xạ đen

Cây xạ đen thường được dùng dưới dạng sắc nước uống hằng ngày để hỗ trợ nâng cao sức khỏe, tăng cường miễn dịch và cải thiện sức đề kháng. Ngoài ra, dược liệu này cũng có thể được phối hợp với các vị thuốc khác trong các bài thuốc y học cổ truyền nhằm phát huy hiệu quả tốt hơn.

Về liều dùng, thông thường mỗi ngày sử dụng khoảng 15 - 20g xạ đen khô, đem sắc với nước để uống. Tùy theo mục đích sử dụng và thể trạng từng người, liều lượng có thể được điều chỉnh phù hợp, nhưng không nên tự ý dùng liều cao trong thời gian dài. Để đảm bảo an toàn và hiệu quả, nên tham khảo ý kiến của thầy thuốc trước khi sử dụng thường xuyên.

Một số bài thuốc từ cây xạ đen

Xạ đen là dược liệu có thể sử dụng cả thân, cành và lá, dùng ở dạng tươi hoặc phơi khô đều được. Trong dân gian, xạ đen thường được kết hợp với các vị thuốc khác để tạo thành những bài thuốc hỗ trợ sức khỏe như:

• Thanh nhiệt, lợi tiểu, thông kinh: Dùng 15g xạ đen đã phơi khô và sao vàng kết hợp với 12g kim ngân hoa, hãm với nước sôi và uống trong ngày.
• Tăng cường đề kháng, giảm căng thẳng, stress: Sắc nước uống hằng ngày từ xạ đen, nấm linh chi và giảo cổ lam, mỗi loại khoảng 15g.
• Hỗ trợ các bệnh về gan: Nấu 2 lít nước với 50g xạ đen (cả lá và thân), 10g mật nhân và 30g cà gai leo, sau đó lọc lấy nước uống trong ngày.
• Giải độc gan, hỗ trợ tiêu hóa: Có thể nấu 1,5 lít nước với xạ đen và xạ vàng (mỗi loại 100g), thêm 30g cây B1 và kê huyết đằng hoặc dùng riêng khoảng 70g xạ đen (lá và thân) nấu nước uống hằng ngày.
• Cầm máu, hỗ trợ điều trị mụn nhọt: Dùng 3-5 lá xạ đen tươi, rửa sạch, giã nát rồi đắp trực tiếp lên vùng da cần điều trị, sau đó băng lại để tránh nhiễm trùng.
• Hỗ trợ điều trị ung thư gan, phổi: Sắc nước uống từ xạ đen và hoàn ngọc (mỗi loại 50g), kết hợp với 10g bán chi liên và 20g bạch hoa xà. Nên uống sau bữa ăn khoảng 30 phút, ngày 2 lần.

Khi áp dụng các bài thuốc từ xạ đen, cần điều chỉnh liều lượng phù hợp và nên tham khảo ý kiến thầy thuốc để đảm bảo an toàn, hiệu quả.

Cách phân biệt cây xạ đen với các loại cây khác

Các cây thuộc họ xạ như xạ trắng, xạ vàng, xạ lai… thường dễ bị nhầm lẫn với nhau, trong đó xạ đen và xạ vàng là hai loại được dùng phổ biến làm dược liệu. Có thể phân biệt nhanh như sau:

• Xạ đen: Lá dày, màu tím xanh, thân sẫm màu. Khi phơi khô, lá mềm, không giòn, có mùi thơm nhẹ, thân chuyển màu đen.
• Xạ vàng: Lá mỏng, màu xanh, mép lá không có răng cưa. Khi phơi khô, lá giòn, dễ vỡ, thân chuyển màu trắng và hầu như không có mùi.

Ngoài ra, xạ đen còn dễ bị nhầm với một số cây khác như chùm rụm, cây dót… Tuy nhiên, các nghiên cứu cho thấy thành phần và tác dụng của chúng có sự khác biệt rõ rệt.

Lưu ý khi sử dụng xạ đen

• Thận trọng khi dùng cho phụ nữ mang thai hoặc đang cho con bú.
• Không sử dụng cho trẻ em dưới 5 tuổi.
• Người có huyết áp thấp nên tránh dùng.
• Một số kiêng kỵ khi dùng xạ đen
• Tránh sử dụng đồ uống có cồn.
• Hạn chế ăn giá đỗ, rau muống và các loại rau có vị chát như rau lang.
• Không ăn thịt chó trong thời gian sử dụng.
• Không nên để nước sắc xạ đen qua đêm vì có thể gây đầy hơi, rối loạn tiêu hóa.

Xạ đen là một dược liệu quý với nhiều lợi ích cho sức khỏe. Tuy nhiên, hiệu quả chỉ đạt được khi sử dụng đúng đối tượng và đúng mục đích. Do đặc tính dược lý khá mạnh, xạ đen cũng có thể gây ra một số tác dụng không mong muốn. Vì vậy, người dùng không nên tự ý sử dụng mà cần tham khảo ý kiến của thầy thuốc hoặc người có chuyên môn trước khi dùng.