Khó ngủ, tỉnh giấc giữa đêm: Khi nào cần đi khám?

Có người lên giường đúng giờ nhưng vẫn mất nhiều thời gian mới ngủ được. Một số người khác dễ tỉnh giấc giữa đêm, khó ngủ lại và cảm thấy mệt mỏi vào sáng hôm sau. Những biểu hiện này có thể xuất hiện khi căng thẳng, thay đổi lịch sinh hoạt hoặc do nhiều yếu tố sức khỏe khác.

Không phải trường hợp mất ngủ nào cũng là bệnh lý kéo dài. Tuy nhiên, nếu tình trạng khó ngủ, thức giấc nhiều lần hoặc thức dậy quá sớm diễn ra thường xuyên, ảnh hưởng đến sinh hoạt ban ngày và chất lượng cuộc sống, người bệnh nên được đánh giá để xác định nguyên nhân.

Tuy nhiên, không phải mọi sự gián đoạn giấc ngủ đều là thoáng qua. Theo bác sĩ Võ Thị Mỷ Duyên, thuộc Đội ngũ chuyên môn Long Châu: “Việc nhầm lẫn giữa những đêm mất ngủ do căng thẳng ngắn hạn với một tình trạng bệnh lý kéo dài có thể khiến người bệnh bỏ lỡ 'thời điểm vàng' để can thiệp, dẫn đến những rủi ro về sức khỏe tâm thần và tim mạch.”

Vậy khi nào mất ngủ chỉ là tình trạng tạm thời và khi nào cần thăm khám? Việc nhận biết những dấu hiệu này giúp người bệnh lựa chọn hướng xử trí phù hợp.

Khó ngủ, tỉnh giấc giữa đêm có phải là mất ngủ?

Trong y khoa, mất ngủ (Insomnia) không chỉ đơn thuần là việc không ngủ được, mà là một tình trạng phức tạp liên quan đến cả chất lượng và thời lượng giấc ngủ. Điều này bao gồm khó khăn trong việc bắt đầu giấc ngủ, khó duy trì giấc ngủ hoặc thức dậy quá sớm mà không thể ngủ lại được.

Những biểu hiện thường gặp của tình trạng mất ngủ

Những biểu hiện thường gặp của mất ngủ: Khó đi vào giấc ngủ, khó duy trì giấc ngủ hoặc ngủ không ngon giấc. Hậu quả là có thể gây ra suy giảm chức năng ban ngày (mệt mỏi thể chất, thiếu năng lượng, giảm chú ý, mất tập trung, suy giảm trí nhớ, dễ cáu gắt, lo âu hoặc biểu hiện trầm cảm, giảm hiệu suất làm việc, học tập hoặc rối loạn chức năng xã hội). Khi một người bị mất ngủ, họ không chỉ mệt mỏi mà còn có thể gặp phải tình trạng suy giảm khả năng tập trung, bất ổn về tâm trạng và kiệt sức trong các hoạt động thường nhật.

Phân biệt mất ngủ thoáng qua và mất ngủ kéo dài

Một trong những yếu tố giúp đánh giá tình trạng nghiêm trọng của mất ngủ là thời gian diễn tiến, bên cạnh đó còn các yếu tố khác cần dựa vào như đặc điểm và tần suất của mất ngủ, tình trạng suy giảm chức năng gây ra bởi mất ngủ. Mất ngủ cấp tính (acute insomnia) chưa được định nghĩa rõ ràng hoặc phân định chính xác trong tài liệu.

Mất ngủ cấp tính đã được phân loại là mất ngủ do thích ứng, mất ngủ liên quan đến căng thẳng, mất ngủ tâm sinh lý thoáng qua, mất ngủ có triệu chứng, mất ngủ bán cấp và mất ngủ bán mãn tính. Tiêu chí về thời gian đối với mất ngủ cấp thường là bất kỳ khoảng thời gian nào ngắn hơn tiêu chí đối với chứng mất ngủ mãn tính (dưới 1 tháng, 3 tháng, 6 tháng tùy theo tài liệu).

Ngược lại, mất ngủ mãn tính (chronic insomnia) được xác định khi các khó khăn về giấc ngủ diễn ra liên tục trong ít nhất ba tháng. Lúc này, tình trạng mất ngủ không còn là phản ứng tạm thời mà có thể là triệu chứng của nhiều rối loạn y khoa, thần kinh hoặc tâm thần tiềm ẩn.

Vì sao bạn thường khó ngủ hoặc tỉnh giấc giữa đêm?

Nguyên nhân gây gián đoạn giấc ngủ rất đa dạng, từ những thói quen sinh hoạt vô ý đến các bệnh lý nội khoa phức tạp.

Về lối sống, chế độ ăn uống đóng vai trò quan trọng. Việc tiêu thụ rượu muộn vào ban đêm có thể khiến bạn dễ vào giấc lúc đầu nhưng lại gây xáo trộn chu kỳ ngủ, dẫn đến những lần thức giấc ngẫu nhiên giữa đêm. Tương tự, caffeine và các chất kích thích nếu dùng gần giờ ngủ sẽ giữ cho hệ thần kinh tỉnh táo, gây khó ngủ. Ngoài ra, thực phẩm giàu đường, carbohydrate hoặc thịt đỏ ăn quá muộn có thể gây đầy bụng, khó tiêu, khiến cơ thể không thể thả lỏng để đi vào giấc ngủ sâu.

Về mặt bệnh lý, tỉnh giấc giữa đêm có thể là "tiếng chuông" cảnh báo của cơ thể. Ví dụ, người bệnh tiểu đường nếu tiêm quá liều insulin hoặc sử dụng các loại insulin có đỉnh tác dụng về đêm có thể bị hạ đường huyết ban đêm. Triệu chứng thường gặp là gặp ác mộng, tim đập nhanh, vã mồ hôi hoặc thức dậy trong trạng thái mệt mỏi, đau đầu.

Một nguyên nhân phổ biến khác là Hội chứng ngưng thở khi ngủ do tắc nghẽn (OSA). Những người này thường ngáy to và đột ngột tỉnh giấc với cảm giác khó thở (dyspnea) do đường hô hấp trên bị xẹp, gây thiếu oxy trong máu. Bên cạnh đó, mất ngủ cũng thường xuất hiện đồng mắc với các rối loạn tâm thần hoặc bệnh lý y khoa khác, tạo thành một vòng lặp khiến tình trạng khó ngủ ngày càng trầm trọng.

Khó ngủ, tỉnh giấc giữa đêm khi nào nên đi khám?

Không phải ai khó ngủ cũng cần dùng thuốc, nhưng có những dấu hiệu cho thấy bạn cần sự hỗ trợ của chuyên gia y tế.

Đầu tiên là khi tình trạng mất ngủ trở thành mãn tính (kéo dài trên 3 tháng). Khoảng 10% dân số trưởng thành mắc rối loạn mất ngủ và 20% gặp các triệu chứng thỉnh thoảng. Nếu bạn nằm trong nhóm kéo dài, việc thăm khám là cần thiết vì mất ngủ mãn tính có tỷ lệ dai dẳng lên tới 40% trong vòng 5 năm.

Thứ hai, khi mất ngủ gây ảnh hưởng nghiêm trọng đến chức năng sống. Nếu bạn thường xuyên mệt mỏi, suy giảm nhận thức hoặc cảm thấy lo âu, trầm cảm tăng dần, điều này có thể là dấu hiệu của tình trạng quá tải allostatic (allostatic overload), gây tổn thương khả năng dẻo dai của não bộ (neuroplasticity) và làm tăng nguy cơ mắc các rối loạn tâm thần.

Cuối cùng, hãy đi khám ngay nếu khó ngủ đi kèm các triệu chứng như:

• Cảm giác lo âu cực độ hoặc trầm cảm kéo dài.

Người bị mất ngủ cần lưu ý gì khi sử dụng thuốc?

Trước áp lực muốn ngủ được ngay, nhiều người tự tìm đến các loại thuốc an thần như Benzodiazepines hoặc Z-drugs. Tuy nhiên, đây là khu vực tiềm ẩn nhiều rủi ro nếu không có chỉ định của bác sĩ.

Các hướng dẫn y khoa khuyến cáo không nên sử dụng các nhóm thuốc này quá 30 ngày. Việc lạm dụng thuốc ngủ dài hạn (trên 6 tháng) có liên quan mật thiết đến nhiều tác dụng phụ nguy hiểm như:

Theo bác sĩ Võ Thị Mỷ Duyên: “Thuốc ngủ chỉ nên được xem là giải pháp ngắn hạn để cắt đứt chu kỳ mất ngủ cấp tính. Việc tự ý dùng thuốc trong thời gian dài không những không giải quyết được nguyên nhân gốc rễ mà còn tạo ra một gánh nặng mới cho hệ thần kinh.”

Làm gì để cải thiện chất lượng giấc ngủ?

Đối với những trường hợp mất ngủ nhẹ hoặc mới khởi phát, việc thực hiện vệ sinh giấc ngủ (sleep hygiene) là bước khởi đầu quan trọng và an toàn.

Bác sĩ đánh giá tình trạng mất ngủ như thế nào?

Khi đến cơ sở y tế, bác sĩ sẽ không chỉ đơn thuần kê đơn thuốc mà thực hiện một quy trình đánh giá toàn diện.

Bước đầu tiên và quan trọng nhất là khai thác tiền sử bệnh lý và thói quen sinh hoạt chi tiết. Bác sĩ sẽ tìm hiểu về thời gian ngủ, các yếu tố gây tỉnh giấc, chế độ ăn uống và các loại thuốc bạn đang sử dụng. Tiếp theo, một cuộc thăm khám lâm sàng tổng quát sẽ được thực hiện để loại trừ các bệnh lý đồng mắc về thể chất hoặc tâm thần.

Trong nhiều trường hợp, bác sĩ có thể chỉ định các xét nghiệm chuyên sâu hoặc theo dõi giấc ngủ để xác định xem bạn có bị ngưng thở khi ngủ hay các rối loạn vận động trong khi ngủ hay không. Dựa trên kết quả, phác đồ điều trị sẽ được cá nhân hóa. Đối với mất ngủ mãn tính, Liệu pháp nhận thức hành vi cho mất ngủ (CBT-I) thường được khuyến cáo là lựa chọn hàng đầu vì mang lại hiệu quả bền vững và an toàn hơn so với việc dùng thuốc đơn thuần.

Khó ngủ, tỉnh giấc giữa đêm không chỉ ảnh hưởng đến chất lượng giấc ngủ mà đôi khi còn liên quan đến căng thẳng, thói quen sinh hoạt hoặc các vấn đề sức khỏe tiềm ẩn. Nếu tình trạng kéo dài, thường xuyên tái diễn và ảnh hưởng đến sinh hoạt ban ngày, bạn nên thăm khám bác sĩ để xác định nguyên nhân và lựa chọn hướng cải thiện phù hợp, thay vì tự ý sử dụng thuốc ngủ.

Trao đổi với bác sĩ chuyên khoa Nội thần kinh hoặc Tâm thần học để đánh giá đúng nguyên nhân gây mất ngủ và xây dựng phác đồ điều trị phù hợp.

Tình huống mở đầu mang tính minh họa, không đại diện cho một cá nhân cụ thể.